James Price

James Price

James Price, pastel autorstwa Johna Russella(inne języki) (1745–1806) w zbiorach National Portrait Gallery w Londynie, ok. 1782[1]
Imię i nazwisko urodzenia	James Higginbotham
Data i miejsce urodzenia	1757 Londyn
Data i miejsce śmierci	31 lipca 1783 Guildford
Przyczyna śmierci	samobójstwo
Miejsce spoczynku	kościół św. Jana Ewangelisty w Stoke next Guildford(inne języki)
Zawód, zajęcie	lekarz, chemik, alchemik
Tytuł naukowy	doktor medycyny (1782)
Alma Mater	Uniwersytet Oksfordzki (1777)
Rodzice	James Higginbotham (ojciec), Margaret Higginbotham z d. Price (matka)
Multimedia w Wikimedia Commons

James Price (ur. 1757^[2] w Londynie, zm. 31 lipca 1783^[3][a] w Guildford) – angielski lekarz, chemik i alchemik, członek Royal Society. W 1782 zorganizował serię publicznych eksperymentów, w trakcie których przemieniał rtęć w złoto i srebro, lecz ich rzetelność zakwestionowano, po czym popełnił samobójstwo. Nazywany „ostatnim alchemikiem”, gdyż jego śmierć przyczyniła się do ostatecznej dyskredytacji alchemii w Wielkiej Brytanii^[4].

Pochodził z Londynu^[5], był synem Jamesa Higginbothama i Margaret Higginbotham z d. Price^[6], posiadał status społeczny dżentelmena^[5]. 24 kwietnia 1773 rozpoczął w wieku piętnastu lat studia w Magdalen Hall na Uniwersytecie Oksfordzkim i 21 listopada 1777 uzyskał stopień Master of Arts (jako James Higginbotham)^[5]. W 1781 zmienił nazwisko na Price zgodnie z wolą brata matki, Jamesa Price’a, obywatela Londynu, który zapisał mu w spadku majątek^[4][6]. 10 maja 1781 został wybrany na członka Royal Society jako specjalista w zakresie nauk przyrodniczych, zwłaszcza chemii^[3][4]. 2 lipca 1782 Uniwersytet Oksfordzki nadał mu tytuł doktora medycyny za osiągnięcia w dziedzinie chemii^[4][b]. Zamieszkał w Guildford w hrabstwie Surrey^[5], był niezależny finansowo^[8][9]. Nie założył rodziny^[10].

Między 6 a 25 maja 1782 przeprowadził w swoim prywatnym laboratorium chemicznym w Stoke next Guildford(inne języki) siedem publicznych eksperymentów, demonstrując przemianę (transmutację) rtęci w złoto i srebro za pomocą specjalnych proszków, czerwonego, pozwalającego uzyskać złoto, i białego, pozwalającego uzyskać srebro^[4][8]. Eksperymenty, w trakcie których podgrzewano rtęć z dodatkiem boraksu lub saletry w tzw. tyglach heskich(inne języki)^[8], odbyły się w obecności świadków, szanowanych osób o wysokim statusie społecznym, m.in. burmistrza Guildford Johna Russella, kapitana Francisa Grose’a(inne języki) (1731–1791), ziemianina Williama Mana Godschalla(inne języki) (1720–1802), członka Royal Society, kilku duchownych^[11][13], a także trzech lordów (lord Onslow(inne języki), lord Palmerston(inne języki) i lord King)^[4]. Świadkowie mieli niewielkie przygotowanie chemiczne^[4]. Autentyczność wytworzonych metali szlachetnych potwierdzili specjaliści od probiernictwa^[11].

Price opisał eksperymenty w broszurze zatytułowanej An Account of Some Experiments on Mercury, Silver and Gold, Made at Guildford in May, 1782, in the Laboratory of James Price, M.D. F.R.S. To Which is Prefixed an Abridgment of Boyle’s Account of a Degradation of Gold, wydanej w lipcu 1782 przez Uniwersytet Oksfordzki^[8]. We wstępie do niej wyjaśnił, iż opublikował ją częściowo dlatego, że zarzucano mu oszustwo^[8]. Nie podał składu proszków^[4] i stwierdził, że nie zamierza powtarzać eksperymentów, gdyż zapas proszków, które wykorzystał, całkowicie się wyczerpał, a ich przygotowanie jest żmudne, pracochłonne i szkodliwe dla zdrowia^[11]. Oświadczył, że gwarancję wiarygodności pokazów stanowią szanowani świadkowie^[8]. Zakończył broszurę uwagą, że wytworzone przez niego złoto i srebro pokazano królowi Anglii Jerzemu III, a monarcha wyraził aprobatę^[8].

Broszura, zadedykowana lekarzowi Martinowi Wallowi(inne języki) (1747–1824), w owym czasie wykładowcy chemii w Oksfordzie^[8], wzbudziła sensację jako opis odkrycia kamienia filozoficznego^[11] i w 1783 doczekała się nowego wydania w Anglii oraz przekładu na język niemiecki opublikowanego w Dessau^[4][14]. W pierwszym wydaniu broszury Price podkreślił, że otrzymał tytuł doktora medycyny za prace chemiczne^[8], a w drugim zaprzeczył, że miało to coś wspólnego z eksperymentami alchemicznymi w Guildford^[15].

Eksperymenty Price’a i wydana przez niego broszura wzbudziły zainteresowanie brytyjskiego środowiska naukowego^[9]. Alchemiczne teorie Price’a publicznie krytykował szkocki chemik Joseph Black (1728–1799)^[7]. Chemicy Bryan Higgins(inne języki) (1741–1818) i Richard Kirwan (1733–1812) domagali się, by powtórzył eksperymenty lub podał skład proszków^[4][c]. Price początkowo odmawiał, a w październiku 1782 zakomunikował Richardowi Kirwanowi, że został oszukany, że sprzedana mu rtęć zawierała złoto i że jedynie je ekstrahował; utrzymywał, że w skład proszku wchodził arszenik^[4][d]. W końcu niechętnie zgodził się powtórzyć eksperymenty pod presją przyjaciół i po nieoficjalnym apelu Josepha Banksa (1743–1820), prezesa Royal Society, który oświadczył, że wymaga tego honor Price’a i honor Royal Society^[4][19][e].

W styczniu 1783 przybył do swojego laboratorium w Stoke next Guildford, gdzie zamierzał przygotować proszki w ciągu sześciu tygodni, lecz poniósł fiasko^[4][9]. 6 lutego 1783 spisał testament, w którym zasugerował, że wkrótce odejdzie z tego świata^[10][19]. Sporządził pewną ilość tzw. wody laurowej, silnie trującego ekstraktu z liści laurowiśni wschodniej, zawierającego kwas pruski^[20]. Zbierał informacje o eksperymentach niemieckich alchemików^[20] i odwiedził Niemcy^[9]. W 1783, w drugim wydaniu swojej broszury napisał, że jego eksperymenty są nie do podważenia; jednocześnie deklarował niewiarę w istnienie kamienia filozoficznego, który nazwał „chimerą”^[4]. Długa zwłoka w organizacji obiecanego pokazu i niejasne wyjaśnienia sprawiły, że stracił wiarygodność i przestał być traktowany poważnie^[9][19].

W połowie 1783 pojechał do Londynu i zaprosił członków Royal Society do Stoke next Guildford, gdzie zamierzał przeprowadzić publiczny eksperyment^[19]. 28 lipca 1783 napisał w liście z Guildford do brytyjskiego kompozytora Samuela Wesleya (1766–1837), że w ciągu ostatnich trzech miesięcy spędził wiele godzin w laboratorium, wytwarzając stopy w piecu do topienia metali, i że ciężko chorował; w dalszym ciągu czuł się „daleki od zdrowia” (ang. far from well)^[10]. 31 lipca 1783 popełnił samobójstwo, wypijając wodę laurową^[21][f]. Werdykt ławy przysięgłych w trakcie śledztwa prowadzonego przez koronera w sprawie przyczyny zgonu uznał go za obłąkanego^[9][23].

Pozostawił znaczny majątek, przekraczający dziesięć tysięcy funtów szterlingów^[4]. Zapisał Samuelowi Wesleyowi w testamencie swoje instrumenty muzyczne i książki o muzyce wraz z kwotą tysiąca funtów szterlingów^[10]. Przekazał osiemset funtów szterlingów parafii Kościoła anglikańskiego w Stoke, tworząc fundusz charytatywny wspomagający ubogich^[24]. Został pochowany w prezbiterium kościoła parafialnego św. Jana Ewangelisty w Stoke next Guildford^[25], w którym umieszczono jego marmurową tablicę pamiątkową opatrzoną łacińską inskrypcją Heu! Qualis erat, wzmiankowaną w 1804^[26][g].

Istnieje kilka rozbieżnych relacji o okolicznościach śmierci Price’a^[29][30].

• W drugiej połowie XIX wieku brytyjski wydawca Robert Chambers (1802–1871), autor opracowania Book of Days(inne języki) (1869), napisał, że w wyznaczonym dniu w laboratorium Price’a w Stoke next Guildford pojawiło się zaledwie trzech członków Royal Society, co go dotknęło^[19]. Powitał ich uprzejmie, a w trakcie eksperymentu odszedł na bok, prędko wypił szklankę wody laurowej i po chwili zmarł^[19]. Wersję Chambersa przytoczono w Dictionary of National Biography (tom 46, 1896)^[4].
• Według listu z Londynu z 30 września 1783 do Georga Christopha Lichtenberga (1742–1799), przetłumaczonego na język niemiecki i opublikowanego bez podania nazwiska autora w czasopiśmie „Göttingisches Magazin der Wissenschaften und Litteratur” (1783, s. 886–889; Lichtenberg był jego wydawcą), Price pojechał do Londynu i próbował zaprosić członków Royal Society na publiczny pokaz w laboratorium w Stoke next Guildford, lecz jego propozycja została odrzucona^[20]. Po powrocie do Guildford popełnił samobójstwo, wypijając wodę laurową^[20].
• Autor kompendiów John Gorton(inne języki) (zm. 1835) napisał w swoim General Biographical Dictionary(inne języki) (1828), że Price został zmuszony przez Royal Society do powtórzenia eksperymentów przed dwoma wykwalifikowanymi chemikami, Richardem Kirwanem (1733–1812) i Peterem Woulfe’em (1727–1803), lecz kilka przeprowadzonych przez niego prób zakończyło się fiaskiem^[31]. Poprosił wówczas o zwłokę, by przygotować kolejny pokaz, i wkrótce popełnił samobójstwo^[31].
• Według Williama Mana Godschalla(inne języki), mieszkającego w Albury w pobliżu Guildford, Price zmarł po wielotygodniowym okresie pomieszania zmysłów^[21][32]. 1 sierpnia 1783 (następnego dnia po jego samobójstwie) Godschall poinformował o nim listownie Josepha Banksa, prezesa Royal Society^[21]. Napisał, że w związku z podejrzeniem wypicia wody laurowej lekarz wezwany do Price’a próbował go ratować za pomocą wina ipekakuanowego, lecz nie dało to rezultatów i pacjent wkrótce zmarł^[21]. W opinii Godschalla przyczyną śmierci Price’a była choroba odziedziczona po ojcu, który, jak twierdził Godschall, zmarł w stanie obłąkania^[21]. Listy Godschalla dotyczące samobójstwa Price’a opublikowano w 2007 w zbiorowym wydaniu korespondencji naukowej Banksa^[21].

Samobójstwo Price’a próbowano różnie tłumaczyć^[19]. John Gorton(inne języki) (zm. 1835) napisał, że Price popełnił je z obawy przed zdemaskowaniem i usunięciem z Royal Society, gdy nie był w stanie powtórzyć eksperymentów przed chemikami należącymi do towarzystwa^[31]. W podobny sposób śmierć Price’a wyjaśniał brytyjski historyk Edward Wedlake Brayley(inne języki) (1773–1854), autor książki The History of Surrey (1841)^[6], oraz czasopismo „Notes and Queries(inne języki)” (1877)^[27].

Wydawca Robert Chambers (1802–1871) wyraził przypuszczenie, że Price początkowo oszukiwał sam siebie, a później próbował celowo lub z niewiedzy oszukiwać innych, odkrył swój błąd i nie miał odwagi publicznie przyznać się do pomyłki^[19]. Brytyjski chemik Philip Hartog(inne języki) (1864–1947), autor biogramu Price’a w Dictionary of National Biography (tom 46, 1896), napisał, że nie da się ustalić, czy Price był oszustem, czy szaleńcem; na tę drugą wersję wskazywała relacja o jego śmierci w niemieckim czasopiśmie „Göttingisches Magazin” (1783, s. 886)^[4]. W 2007 brytyjski pisarz Mark Pilkington(inne języki) wśród możliwych przyczyn śmierci Price’a wymienił delirium wywołane zatruciem rtęcią^[29].

Owalny pastel przechowywany w National Portrait Gallery w Londynie (ok. 1782), o wymiarach 597 mm x 445 mm, namalowany przez Johna Russella(inne języki) (1745–1806), jest jedynym znanym portretem Price’a^[1]. Początkowo należał do pastora J. Penfolda z Croydon, który w 1850 przekazał go w darze Guildford Institute w Guildford^[1], gdzie wisiał w czytelni biblioteki^[27]. Uczestniczył w Surrey Art Loan Exhibition w Guildford (1884) oraz w wystawie prac Russella zorganizowanej w Imperial Institute w South Kensington w Londynie (1894)^[1]. W 1922 został zakupiony od Guildford Institute przez National Portrait Gallery^[1].

Autor, John Russell, był synem Johna Russella seniora, burmistrza Guildford, jednego ze świadków pokazów alchemicznych Price’a^[13]. Russell sportretował trzech świadków eksperymentów: lorda Onslowa(inne języki) (1731–1814), ziemianina Williama Mana Godschalla(inne języki) (1720–1802) i własnego ojca, zamożnego producenta sztućców stołowych i księgarza^[13], który figurował na stronie tytułowej broszury Price’a jako jeden z jej sprzedawców^[33]. W liście do Samuela Wesleya z 28 lipca 1783 Price wspomniał, że rodzina Russellów jest na niego rozgniewana „za coś, czego nie zrobił”^[10]. W 1777 John Russell junior sportretował również Samuela Wesleya^[34].

W Polsce sprawę Price’a w następujący sposób podsumował w 1784 kwartalnik „Magazyn Warszawski, pięknych nauk, kunsztów i różnych wiadomości dawnych i nowych, dla zabawy i pożytku osób obojej płci, wszelkiego stanu i smaku”, redagowany przez Piotra Świtkowskiego (pisownia cytatu oryginalna)^[35]:

W XIX wieku sprawę Price’a opisał prozaik Józef Bohdan Dziekoński (1816–1855), który w 1844 opublikował w miesięczniku literacko-naukowym „Biblioteka Warszawska” obszerną rozprawę zatytułowaną Krótki rys historii alchemii^[36]. Doszedł on do wniosku, że nie da się rozstrzygnąć, czy Price był oszustem, czy należy go uniewinnić, gdyż, jak stwierdził, „wszystkie dowody [...] są zbyt lekkie, jedynie bowiem na domysłach oparte”^[36].

• James Price: An Account of Some Experiments on Mercury, Silver and Gold, Made at Guildford in May, 1782, in the Laboratory of James Price, M.D. F.R.S. To Which is Prefixed an Abridgement of Boyle’s Account of a Degradation of Gold. Wyd. 1. Oxford: Clarendon Press, 1782, s. 1–28, dodatki. OCLC 1051560648. [dostęp 2025-08-06]. (ang.). Pierwsze wydanie broszury Price’a (1782) zdigitalizowane przez Wellcome Collection(inne języki) w Londynie
• James Price: An Account of Some Experiments on Mercury, Made at Guildford in May, 1782. in the Laboratory of J. Price, M.D. F.R.S.. Wyd. 2. Oxford: Clarendon Press, 1783, s. 1–19, dodatki. OCLC 723162951. [dostęp 2025-08-06]. (ang.). Drugie wydanie broszury Price’a (1783) zdigitalizowane przez Internet Archive
• Schreiben an Prof. Lichtenberg, D. Price’s Tod betreffend. Aus dem Englischen. „Göttingisches Magazin der Wissenschaften und Litteratur”. 3. Jahrgang, s. 886–889, 1783. Göttingen: Johann Christian Dietrich. [dostęp 2025-08-12]. (niem.).  Opis okoliczności śmierci Price’a, list z Londynu z 30 września 1783 do Georga Christopha Lichtenberga (1742–1799), opublikowany w niemieckim czasopiśmie „Göttingisches Magazin der Wissenschaften und Litteratur” bez nazwiska autora, zdigitalizowany przez Uniwersytet w Getyndze
• Will of James Price of Stoke near Guildford, Surrey. The National Archives. [dostęp 2025-08-20]. (ang.). Testament Price’a w brytyjskich Archiwach Narodowych(inne języki)