Forma słownikowa
Forma słownikowa[1], także: forma hasłowa[2], lemma[3][4], lemat[5], hasło[6] – ta spośród form gramatycznych wyrazu odmiennego, która jest tradycyjnie wykorzystywana w słownikach i reprezentuje tam w nagłówku artykułu hasłowego cały wyraz ze wszystkimi jego formami[1][7]. Forma ta stanowi niejako „umowną etykietę zbioru form” i decyduje o umiejscowieniu artykułu hasłowego w słowniku[8].
Wybór formy słownikowej bywa ustalony tradycją i różni się w zależności od języka[2].
Forma słownikowa bywa zwykle traktowana przez osoby uczące się języka obcego jako podstawowa, tj. taka, w której przyswajane są nowe wyrazy i od której tworzy się pozostałe formy odmiany[9].
Przykłady form słownikowych w niektórych językach
[edytuj | edytuj kod]Rzeczowniki
[edytuj | edytuj kod]- język polski: mianownik liczby pojedynczej[10][2]
- łacina: mianownik liczby pojedynczej, uzupełniony formą dopełniacza liczby pojedynczej, np. miles (militis) „żołnierz (żołnierza)”[11]
Czasowniki
[edytuj | edytuj kod]- język polski: bezokolicznik[10][2]
- łacina: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, uzupełniona formami bezokolicznika, pierwszej osoby l. poj. czasu perfectum oraz supinum, np. taceo (tacere, tacui, tacitum) „milczę (milczeć, zamilkłem, aby zamilknąć)”[2][11]
- greka: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, choć istnieją słowniki stosujące tu bezokolicznik[2]
Przymiotniki
[edytuj | edytuj kod]Problemy
[edytuj | edytuj kod]Zdarza się, że w danym języku istnieją wyrazy nieużywane bądź rzadko używane w tej akurat formie, która tradycyjnie pełni rolę słownikowej (np. polskie rzeczowniki sanie, nożyce – nie mają liczby pojedynczej, przymiotniki ciężarna, dojna – w zasadzie nie występują w rodzaju męskim itp.), stanowią one jednak zawsze stosunkowo małą grupę[2]. W przypadku słowników historycznych czy dialektalnych istnieje niebezpieczeństwo utworzenia form sztucznych albo wręcz błędnych, ponieważ np. polski bezokolicznik jest formą rzadko używaną i może nie występować w zabytkach językowych bądź zapisach tekstów gwarowych[2].
Ponadto tradycyjna forma słownikowa nie zawsze pozwala ustalić sposób odmiany wyrazu, np. w języku japońskim forma twierdząca czasownika, używana jako słownikowa, nie wskazuje, czy należy on do klasy samogłoskowej (jap. ichidan) czy spółgłoskowej (jap. godan), podczas gdy forma przecząca jest pod tym względem w pełni jednoznaczna[12]. Podobnie sprawa ma się z polskim bezokolicznikiem, w którym zatarciu ulega struktura czasownika i typ koniugacyjny (np. umieć – umie, szaleć – szaleje, widzieć – widzi, słyszeć – słyszy, mieć – ma, gdzie identycznemu zakończeniu bezokolicznika -eć odpowiadają różne typy odmiany)[2][13].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
- lemat w matematyce
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Kania 1984 ↓, s. 130.
- ↑ a b c d e f g h i j Tokarski 1984 ↓, s. 29.
- ↑ Mistrík i in. 1993 ↓, s. 261.
- ↑ Dariusz Tkaczewski, Ottův slovník naučný na tle czeskiej tradycji leksykograficznej: encyklopedia – twórcy – język, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013, s. 22 (pol.).
- ↑ Karolina Lisczyk-Kubina, Marcin Maciołek (red.), Ruch w języku – język w ruchu, Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 102, ISBN 978-83-63268-19-0 (pol.).
- ↑ Krótki leksykon wybranych pojęć leksykograficznych, [w:] Agnieszka Frączek, Ryszard Lipczuk, Słowniki polsko–niemieckie i niemiecko–polskie. Historia i teraźniejszość, Wołczkowo: Oficyna In Plus, 2004, s. 14–15, ISBN 83-89402-06-8.
- ↑ Tokarski 1984 ↓, s. 28–29.
- ↑ Tokarski 1984 ↓, s. 29–30.
- ↑ Fellerer 2008 ↓, s. 93.
- ↑ a b Kania 1984 ↓, s. 131.
- ↑ a b Marr 1997 ↓.
- ↑ Czasowniki. [w:] Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych [on-line]. [dostęp 2017-12-25]. (pol.).
- ↑ Fellerer 2008 ↓, s. 93–94.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Stanisław Kania, Przegląd podstawowych zagadnień leksykografii, [w:] Stanisław Kania, Jan Tokarski, Zarys leksykologii i leksykografii polskiej, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1984, s. 127–244, ISBN 83-02-02354-X (pol.).
- Jan Tokarski, Na początku było Słowo… Rozważania o wyrazie, [w:] Stanisław Kania, Jan Tokarski, Zarys leksykologii i leksykografii polskiej, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1984, s. 9–126, ISBN 83-02-02354-X (pol.).
- Jan Fellerer, Kilka uwag o płaskiej koncepcji gramatyki języka polskiego jako obcego, [w:] Władysław Miodunka, Anna Seretny (red.), W poszukiwaniu nowych rozwiązań. Dydaktyka języka polskiego jako obcego u progu XXI wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 91–101, ISBN 978-83-233-2582-6 [dostęp 2017-12-25] (pol.).
- Vivian Marr, Collins Latin Dictionary, Glasgow: HarperCollins, 1997, s. V, ISBN 978-0-00-722439-5 (ang.).
- Jozef Mistrík i inni, Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
