Literatura

Ten artykuł dotyczy ogólnej definicji pojęcia. Zobacz też: Literatura (tygodnik).

Informacje w projektach siostrzanych

Multimedia w Wikimedia Commons

Teksty źródłowe w Wikiźródłach

Cytaty w Wikicytatach

Definicje słownikowe w Wikisłowniku

Literatura – zbiór pisanych lub ustnych dzieł słownych, które wyróżniają się intencją artystyczną, wartością estetyczną oraz zdolnością do wyrażania uniwersalnych treści i emocji. Termin ten obejmuje zarówno literaturę piękną (artystyczną)^[1], jak i literaturę stosowaną (użytkową), choć tradycyjnie kojarzony jest przede wszystkim z utworami o charakterze artystycznym, takimi jak poezja, proza, dramat czy esej. Literatura pełni funkcję kulturotwórczą, edukacyjną i krytyczną, odzwierciedlając oraz kształtując wartości i normy społeczne^[2][3].

Literatura, w najszerszym rozumieniu, to „wszystkie sensowne twory słowne”, zarówno zachowane w formie pisanej, jak i przekazywane ustnie. Według tradycyjnego ujęcia termin ten odnosi się przede wszystkim do utworów poetyckich i prozatorskich, które cechują się artystycznym zamysłem autora oraz doskonałością estetyczną wykonania. Klasyfikowana jest według różnych kryteriów, takich jak język, pochodzenie narodowe, okres historyczny, gatunek literacki czy tematyka. Wyróżnia się literaturę piękną (o walorach artystycznych) oraz literaturę stosowaną (np. teksty techniczne, naukowe, publicystyczne), choć granica między nimi bywa płynna^[2][3][4].

W najszerszym ujęciu literatura obejmuje, zgodnie z definicją Stefanii Skwarczyńskiej, „wszystkie sensowne twory słowne” — zarówno zachowane w formie pisanej, jak i przekazywane ustnie. Oznacza to, że do literatury zalicza się nie tylko dzieła artystyczne, ale także teksty użytkowe, takie jak kroniki, listy, kazania, traktaty filozoficzne czy dokumenty historyczne, o ile spełniają kryterium komunikacyjnej spójności i celowości wypowiedzi^[2][3].. Jednak tradycyjnie termin „literatura” jest rozumiany wężej, jako zbiór utworów, które wyróżniają się intencjonalnością artystyczną oraz estetyczną doskonałością wykonania. Według Encyclopaedia Britannica, literatura to przede wszystkim imaginacyjne dzieła poetyckie i prozatorskie, których wartość wynika z zamierzeń twórczych autorów oraz postrzeganej przez odbiorców wyjątkowości formy i treści^[4].

Literatura może być klasyfikowana według wielu systemów, w tym języka, pochodzenia narodowego, okresu historycznego, rodzaju (np. epika, liryka, dramat) czy tematyki. Przykładowo, literatura afrykańska, oceaniczna, zachodnia czy azjatycka jest często analizowana oddzielnie ze względu na unikalne konteksty kulturowe, w których powstawała. Podobnie, niektóre tradycje literackie, takie jak literatura arabska, celtycka, łacińska czy biblijna, są traktowane jako odrębne dziedziny badań ze względu na ich specyfikę językową, religijną lub historyczną^[4].

W obrębie literatury wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje:

1. Literaturę piękną (artystyczną) — utwory, których głównym celem jest wywołanie doświadczenia estetycznego, takie jak powieści, wiersze, dramaty czy opowiadania. Ich wartość tkwi w kunszcie słowa, głębokim przesłaniu oraz uniwersalności tematów, które poruszają. Przykładem mogą być dzieła Homera, Szekspira czy Dostojewskiego, które przez wieki zachowywały swoją aktualność dzięki siłę ekspresji i głębi myśli.
2. Literaturę stosowaną (użytkową) — teksty o charakterze praktycznym, takie jak podręczniki, artykuły naukowe, przemówienia czy reportaże. Chociaż ich podstawowym celem jest informowanie, przekonywanie lub instruowanie, niektóre z nich — jak Rozważania Marka Aureliusza czy O powinnościach Cycerona — zyskały status dzieł literackich ze względu na walory stylistyczne i filozoficzną głębię^[4].

Granica między literaturą piękną a stosowaną bywa jednak płynna. Niektóre teksty, pierwotnie pisane z zamiarem czysto użytkowym, z czasem zostały docenione za swoją wartość artystyczną. Przykładem jest Historia naturalna i zabytki Selborne Gilberta White’a, która, mimo że jest dziełem przyrodniczym, uznana została za arcydzieło literatury angielskiej ze względu na precyzję obserwacji, piękno języka i liryczny charakter. Podobnie, mowy, pamiętniki czy listy — takie jak Wyznania św. Augustyna czy Listy Seneki — choć należą do literatury użytkowej, są czytane i analizowane jako dzieła o wysokich walorach literackich^[4].

Co więcej, literatura nie ogranicza się wyłącznie do form pisanych. Literatura ustna, taka jak eposy, ballady, podania czy bajki, odgrywała kluczową rolę w kulturach preliterackic i nadal jest przedmiotem badań. Przykładem są ustne tradycje afrykańskie, celtyckie czy słowiańskie, które przez wieki przekazywane były z pokolenia na pokolenie, zanim zostały spisane. Według Encyclopaedia Britannica, nawet w kulturach posiadających pismo, słowo mówione może osiągać rangę dzieła literackiego, jeśli cechuje się artystyczną konstrukcją i symboliczną głębią^[4].

Warto również zauważyć, że kryteria literackości ewoluowały na przestrzeni dziejów. W starożytności i średniowieczu do literatury zaliczano także teksty religijne, historyczne czy filozoficzne, o ile spełniały wymogi kompozycji i stylu. Z biegiem czasu, wraz z rozwojem druku i upowszechnieniem piśmiennictwa, literatura zaczęła być postrzegana jako odrębna dziedzina sztuki, obok malarstwa, muzyki czy architektury. Jednak nawet współcześnie niektóre utwory, takie jak eseje, reportaże literackie czy literatura faktu, sytuują się na pograniczu literatury pięknej i stosowanej, łącząc walory artystyczne z funkcją informacyjną lub perswazyjną^[4].

Definicja literatury ewoluuje wraz z kulturą. Dzieła, które nie były doceniane za życia autora (np. Moby Dick Hermana Melville’a), mogą z czasem stać się klasykami. Literatura to nie tylko zbiór tekstów, ale także proces komunikacji między autorem, dziełem a czytelnikiem, który nadaje jej sens. Jej wartość jest kształtowana przez zmieniające się normy, gusty oraz konteksty historyczne^[5].

Współczesne rozumienie literatury wiąże się z pojęciem kanonu literackiego – zbioru dzieł uznanych za trwale wartościowe i godne studiowania. Z tego względu często stają się lekturami szkolnymi. Są również podstawą ekranizacji i obiektem odniesień w sztukach plastycznych i muzyce. Dzieła takie są utworami najczęściej tłumaczonymi na języki obce, nierzadko wielokrotnie. Na przykład Hamlet Williama Szekspira był tłumaczony na język polski między innymi przez Józefa Paszkowskiego, Macieja Słomczyńskiego, Stanisława Barańczaka i Ryszarda Długołęckiego. Iliada jest tłumaczona na polski od czasów Jana Kochanowskiego^[6]. Pana Tadeusza Adama Mickiewicza tłumaczyli między innymi Eliška Krásnohorská (na czeski), Erich Sojka (na czeski), Rozka Štefan (na słoweński) i George Rapall Noyes (na angielski)^[7].

Wartość literacka dzieła zależy nie tylko od jego cech wewnętrznych, ale także od **kontekstu kulturowego**, **sposobu prezentacji** oraz **wrażliwości czytelnika**. Według Rolanda Barthesa, literatura wyróżnia się zdolnością do defamiliaryzacji – pokazywania świata w sposób, który zmusza czytelnika do nowego spojrzenia na rzeczywistość. Barthes wyróżniał tekst przyjemności (codzienne, proste lektury) oraz tekst jouissance (doświadczenie głębokiego, czasem dezorientującego oddziaływania)^[5].

Literatura pełni wiele funkcji, takich jak:

• Edukacyjna – kształtowanie wrażliwości i wiedzy czytelnika,

• Krytyczna – komentarz do rzeczywistości społecznej i politycznej,
• Estetyczna – dostarczanie doświadczeń artystycznych,
• Integracyjna – budowanie tożsamości kulturowej i narodowej^[4][5].

Literatura odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu i odzwierciedlaniu zmian społecznych, często wyprzedzając je, inspirowając lub nawet prowokując do działania. Jako forma artystycznej ekspresji, literatura nie tylko dokumentuje rzeczywistość, ale także krytykuje istniejące struktury władzy, normy kulturowe i nierówności społeczne. Dzieła literackie mogą stać się manifestami ideowymi, które mobilizują społeczeństwa do walki o wolność, równouprawnienie czy sprawiedliwość społeczną^[4][5].

Przykładem takiego oddziaływania są utwory, które stały się symbolami ruchów społecznych. Wiek XIX przyniósł powieści, takie jak Chata wuja Toma Harriet Beecher Stowe, która przyczyniła się do wzrostu świadomości na temat niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych i stała się jednym z katalizatorów wojny secesyjnej. Podobnie, Nędznicy Victora Hugo, ukazując nierówności klasowe i niesprawiedliwość społeczną we Francji, wpłynęły na kształtowanie się idei republikańskich i socjalistycznych w Europie^[4][5].

W XX wieku literatura często stawała się narzędziem oporu wobec totalitaryzmu i ucisku. Dzieła takie jak Rok 1984 George’a Orwella czy Folwark zwierzęcy stały się ostrzeżeniem przed zagrożeniami autorytaryzmu. Literatura postkolonialna, reprezentowana przez autorów takich jak Chinua Achebe (Wszystko rozpada się) czy Salman Rushdie (Dzieci północy), odegrała kluczową rolę w ukazaniu perspektywy uciskanych kultur i przyczyniając się do globalnej dyskusji na temat tożsamości, rasizmu i sprawiedliwości^[4][5].

Literatura feministyczna, np. Własny pokój Virginii Woolf czy Kochanka Marguerite Duras, wywarła wpływ na ruchy emancypacyjne, kwestionując tradycyjne role płciowe i domagając się równouprawnienia. Podobnie, literatura LGBTQ+, jak Maurycy E.M. Forstera czy Mój Giovanni Jamesa Baldwina, przyczyniła się do zmiany postrzegania tożsamości seksualnych^[4][5].

• Andrzej Borowski, Literatura – poezja i proza, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 5 sierpnia 2019 [dostęp 2024-10-14].