Azotan sodu

Azotan sodu

komórka elementarna kryształu
Nazewnictwo Nomenklatura systematyczna (IUPAC) addyt. trioksydoazotan(1−) sodu Inne nazwy i oznaczenia półsyst. azotan sodu Stocka azotan(V) sodu inne saletra sodowa
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny	NaNO 3
Masa molowa	84,99[1] g/mol
Wygląd	bezbarwny do białego, higroskopijny proszek krystaliczny[2]
Minerały	nitronatryt (saletra chilijska, saletra sodowa, nitratyn)[3]
Identyfikacja
Numer CAS	7631-99-4
PubChem	24268
DrugBank	DB15952
Właściwości Gęstość 2,261[2] g/cm³[2]; ciało stałe Rozpuszczalność w wodzie 92,1 g/100 g (25 °C)[2][2] Temperatura topnienia 307[2] °C[2] Temperatura rozkładu 380[2] °C[2] logP nie dotyczy (substancja nieorganiczna)[1]
Budowa Układ krystalograficzny trygonalny[3]
Niebezpieczeństwa Karta charakterystyki: dane zewnętrzne firmy Sigma-Aldrich [dostęp 2016-12-27] Globalnie zharmonizowany system klasyfikacji i oznakowania chemikaliów Na podstawie podanego źródła[1] Zwroty H H272, H319[1] Zwroty P P220, P305+P351+P338[1] Numer RTECS WC5600000 Dawka śmiertelna LD50 3430 mg/kg (szczur, doustnie)[1]
Podobne związki
Inne aniony	azotyn sodu, chloran sodu
Inne kationy	azotan potasu, azotan amonu
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Multimedia w Wikimedia Commons

Azotan sodu (nazwa Stocka: azotan(V) sodu, nazwy zwyczajowe: saletra sodowa, saletra chilijska), NaNO
3 – nieorganiczny związek chemiczny z grupy azotanów, sól kwasu azotowego i sodu. Tradycyjne określenie „saletra” pochodzi z łac. sal petrae – sól skalna^[4][5].

Azotan sodu występuje naturalnie jako minerał nitronatryt (nitratyn, saletra chilijska, saletra sodowa)^[3]. Występuje na obszarach suchych i gorących, m.in. jako osady i wykwity w warunkach pustynnych^[6].

Największe złoża azotanów w pustyni Atakama w Chile tworzą pas o długości około 700 km i szerokości około 20 km, a miąższość warstwy rudnej podawana jest zwykle w przybliżeniu jako 0,2–3 m^[6]. Ważne złoża i wystąpienia nitronatrytu są znane m.in. z USA, Peru, Boliwii i Indii^[3].

Azotan sodu jest białą lub bezbarwną substancją krystaliczną^[2]. Jego właściwości są analogiczne do azotanu potasu. Dobrze rozpuszcza się w wodzie^[2]. Topi się w temperaturze ok. 307 °C^[2]. Rozkłada się po podgrzaniu do 380 °C^[2]. Ma właściwości utleniające^[1]. Jest higroskopijny i zaleca się jego przechowywanie w szczelnie zamkniętych pojemnikach^[1]. Wykazuje dwójłomność, a współczynniki załamania (dla składnika mineralnego – nitronatrytu) podawane są jako n_ω≈1,587 i n_ε≈1,336^[3].

Właściwości krystaliczne

• Układ krystalograficzny: trygonalny
• Twardość: 1,5–2
• Gęstość: ok. 2,27 g/cm³ (2,26÷2,29 g/cm³)
• Rysa: biała
• Barwa: bezbarwna do białej, szarawa, żółtawa
• Przełam: nierówny
• Połysk: szklisty
• Łupliwość: brak^[3]

Dobrze wykształcone kryształy nitronatrytu są rzadkie; gdy występują, spotyka się formy romboedryczne typowe dla układu trygonalnego^[3]. Można sztucznie wyhodować kryształ nitratynu: do roztworu azotanu sodowego wprowadza się romboedr kalcytu w charakterze jądra^{[potrzebny przypis]}.

Otrzymuje się go, działając kwasem azotowym na węglan sodu^{[potrzebny przypis]}:

Na
2CO
3 + 2HNO
3 → 2NaNO
3 + H
2O + CO
2↑

• jako nawóz azotowy (zawiera ok. 16,5% azotu)^[7]
• przed wynalezieniem przemysłowych metod wiązania azotu z powietrza (metoda Mościckiego, metoda Habera i Boscha) azotan sodu był używany do uzyskiwania kwasu azotowego^[8]
• wciąż jest ważnym surowcem do produkcji azotanu potasu (saletry potasowej)^[8]
• w przemyśle spożywczym do konserwowania mięsa (przeciwdziała wytwarzaniu toksyny botulinowej przez Clostridium botulinum w wyrobach peklowanych^[9]; symbol UE – E251)^[10]
• w przemyśle szklarskim^[8]
• do produkcji materiałów wybuchowych (m.in. jako surowiec w procesach wykorzystujących azotany w przemyśle materiałów wybuchowych)^[8]
• jest minerałem chętnie zbieranym przez kolekcjonerów^[3]
• jest używany do produkcji farb, emalii i leków^[8]
• stosuje się go jako utleniacz w pirotechnice^[8]

W organizmie człowieka jon azotanowy (NO₃⁻) może ulegać redukcji do jonu azotynowego (NO₂⁻) – czyli tego samego anionu, który występuje m.in. w azotynie sodu – zwłaszcza w wyniku aktywności bakterii jamy ustnej w ramach krążenia jelitowo-ślinowego(inne języki) (część azotanów wydzielana jest do śliny i tam redukowana do azotynów)^[11][12]. Powstające azotyny, po połknięciu, w kwaśnym środowisku żołądka mogą prowadzić do powstawania reaktywnych form azotu, w tym tlenku azotu (NO), co jest opisywane jako jeden z elementów tzw. szlaku azotanowo–azotynowo–tlenkowoazotowego(inne języki) (the nitrate-nitrite-NO pathway)^[13].

Opisywano również potencjalne znaczenie „zakwaszonych azotynów” w przewodzie pokarmowym jako czynnika o działaniu przeciwdrobnoustrojowym; w badaniach in vitro wykazano aktywność przeciwko wybranym patogenom jelitowym w warunkach odpowiadających zakwaszeniu w żołądku^[14]. W modelach eksperymentalnych wskazywano też, że azotyny obecne w ślinie mogą zwiększać przepływ krwi w błonie śluzowej żołądka i grubość warstwy śluzu^[15].

Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności i zdrowia publicznego istotne jest, że azotyny mogą utleniać hemoglobinę do methemoglobiny; jako grupa szczególnie wrażliwa opisywane są niemowlęta (m.in. ze względu na odmienny metabolizm i większą podatność na methemoglobinemię)^[11]. Drugim kluczowym aspektem oceny ryzyka jest możliwość powstawania N-nitrozozwiązków (w tym nitrozoamin) w wyniku nitrozacji(inne języki), na którą wpływają warunki w przewodzie pokarmowym oraz obecność inhibitorów (np. kwasu askorbinowego i tokoferoli)^[11][14]. IARC oceniła „połknięte azotany i azotyny w warunkach prowadzących do endogennej nitrozacji” jako prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A)^[12].

W UE dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) dla azotanów ustalono na poziomie 3,7 mg/kg masy ciała na dobę (wyrażone jako jon azotanowy, NO₃⁻) co, po przeliczeniu, odpowiada 5 mg/kg masy ciała na dobę wyrażonym jako azotan sodu (NaNO₃)^{[16][10][17][18]}.

Ta sekcja od 2016-12 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.

Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

• Guillermo GoldG.G. Gormaz Guillermo GoldG.G., Jordi JubanyJ.J. Casanovas Jordi JubanyJ.J., Atlas mineralogii, BarbaraB. Zapolska (tłum.), Warszawa: Wiedza i Życie, 1992, ISBN 83-85231-10-2, OCLC 749625560 .
• Jerzy Żaba Ilustrowany słownik skał i minerałów – Videograf II sp. z o.o., 2003, ISBN 83-7183-174-9.
• Walter Schumann Minerały świata – Wyd. Alma-Press, 2003, ISBN 83-7020-313-2.
• Jaroslav Bauer Skały i minerały – Wyd. Multico, 1997, ISBN 83-7073-050-7.

• Nitratine Mineral Data. Mineralogy Database (Webmineral). [dostęp 2011-12-23]. (ang.).