Jan Józef Baranowski

Ten artykuł dotyczy ekonomisty. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.

Jan Józef Baranowski

Data i miejsce urodzenia	7 września 1805 Śmiłowicze
Data i miejsce śmierci	30 marca 1888 Londyn
Zawód, zajęcie	finansista, wynalazca
Multimedia w Wikimedia Commons

Jan Józef Baranowski (ur. 7 września 1805 w Śmiłowiczach^[1], zm. 30 marca 1888 w Londynie) – polski ekonomista i finansista, szlachcic, językoznawca, inżynier oraz wynalazca z grona Wielkiej Emigracji^[2]. Autor wynalazków z dziedziny kolejnictwa, łączności, rachunkowości i maszyn liczących, w tym m.in. semafora, kasownika do biletów, czy gazomierza^[3][4].

Urodził się w Śmiłowiczach w ówczesnym powiecie ihumeńskim na Mińszczyźnie, ze związku polskiego szlachcica herbu Grzymała Marcina Baranowskiego z Maryanną z Szalkiewiczów^[5]. Edukację rozpoczął w konwikcie szlacheckim, prowadzonym przez księży misjonarzy z klasztoru w Śmiłowiczach, a kontynuował w gimnazjum klasycznym w Mińsku. W latach 1821–1825 studiował na wydziale matematyczno-fizycznym Uniwersytetu Wileńskiego, a w latach 1825–1828 na wydziale prawnym tej uczelni, uzyskując stopień kandydata. Zaraz po skończonych studiach został zatrudniony w biurze korespondencji zagranicznej Banku Polskiego^[6][4].

Uczestniczył jako ochotnik w powstaniu listopadowym. Początkowo służył w korpusie Gidów, a potem w 5. pułku ułanów. Oddział, w którym walczył wchodził w skład sił generała Girolama Ramorina i pod koniec powstania wycofał się do Austrii^[6][4], gdzie został internowany.

Od 1832 r. przebywał na emigracji we Francji – w Gray, Lyonie i Chalon-sur-Saône, gdzie pracował jako bankowiec oraz handlowiec w domach towarowych. W 1837 r. przeniósł się do Paryża, podejmując pracę kasjera w banku Jelski, Dussard et Compagne. W latach 1843–1848 pracował na stanowisku inspektora rachuby kolei Paryż–Rouen–Hawr. Opracowany przez niego na potrzeby tej spółki system buchalterii został wysoko oceniony i wdrożony również przez inne francuskie towarzystwa kolejowe. Po 1848 r. zrezygnował z pracy, poświęcając się całkowicie działalności wynalazczej^[6][4].

W 1871 r., po zakończeniu wojny francusko-pruskiej, na III Republikę Francuską nałożono obowiązek zapłaty wysokiej kontrybucji. Baranowski przedstawił władzom plan pożyczki rządowej, który to umożliwił. Za swoją propozycję nie otrzymał jednak żadnej nagrody co spowodowało, że zraził się do Francji i w 1872 r. wyjechał do Londynu. Podjął tam pracę pomocnika sekretarza Towarzystwa Literackiego Przyjaciół Polski (związanego z obozem Hotelu Lambert), zajmując się m.in. opracowywaniem słowników^[6][4]. Był poliglotą, znającym oprócz języka polskiego również francuski, angielski oraz niemiecki^[5]. W 1880 r. opracował m.in. The Student’s Anglo-Polish Grammar, podręcznik do nauki języka polskiego dla Anglików.

Był autorem wielu wynalazków technicznych, z których 17 zostało opatentowanych we Francji. Do jego wynalazków należą:

• gazomierz
• ręczny kasownik do biletów – zasada działania oraz budowa urządzenia zbliżone były do tych używanych obecnie, za ten wynalazek otrzymał w 1849 r. na Wystawie Krajowej w Paryżu medal ministra robót publicznych Francji oraz medal francuskiego Towarzystwa Zachęty do Wynalazczości
• maszyna do druku oraz kontroli biletów – umożliwiająca druk biletów w tempie 5 tys. na godzinę, nagrodzona w 1851 r. na Wystawie Powszechnej w Londynie
• semafor, czyli automatyczny system sygnalizacji kolejowej – wynalazek z 1857 r. po raz pierwszy zastosowany na linii kolejowej Paryż–Rouen, a w listopadzie 1857 r. na linii Paryż–Saint Germain^[6]. W 1858 r. wprowadzono go również we Włoszech na linii Genua–Turyn oraz po unowocześnieniu na linii Paryż–Bruksela. W 1862 r. zaprezentowany na Wystawie Światowej w Londynie^[3], następnie był stosowany również w Anglii
• maszyna księgowa służąca do kontroli rachunków – w 1849 r. na wystawie narodowej w Paryżu wynalazca otrzymał za nią medal od francuskiego Towarzystwa Zachęty do Wynalazczości
• urządzenie do kopiowania listów
• maszyna do głosowania wynaleziona w 1848 r., opatentowana w 1849 r.^[7], służąca do zliczania głosów^[3][6][4].

Baranowski publikował w języku angielskim, francuskim oraz polskim, poruszając sprawy wynalazczości oraz tematy językowe:

• Taxe-machine (1848)^[8]
• Application de la taxe machine (1849)^[9]
• Nouveau système de voter au moyen d’un appareil dit: Scrutateur Mécanique (1849)^[10]
• Projet de Statuts pour la formation d’une Societé anonyme sous le titre de Caisse Générale de France (1854)^[11]
• Taxe machine applicable à toutes les opérations de calcul, inventée par Jean-Joseph Baranowski (1855)^[12]
• Notice sur les signaux Baranowski (1959)^[13]
• Signal Baranowski (1859)^[14]
• Nouveaux systèmes des signaux-disques sans contre-poids et des lanternes sans poulies ni chaines (1864)^[15]
• Simple System for Checking the Passengers’ Fares in Omnibuses Or Tramways (1877)^[16]
• Vademecum de la langue française (1879)^[17]
• The Student’s Anglo-Polish Grammar (1880)^[6]
• Anglo-Polish Lexicon (1884)^[18]
• Wyjątek z ogólnej listy wynalazków mechanicznych (1886)^[19].

Pod koniec życia dokumentował swoje wynalazki oraz opublikował własny życiorys po francusku i angielsku.

Wynalazcę upamiętniła Poczta Polska na znaczku pocztowym o nominale 3 zł^[20].

• Baranowski Jan Józef. [w:] Portal Na początku była potrzeba. Wynalazki i odkrycia [on-line]. wynalazki.slomniki.pl/index.php, 27 lutego 2012. [dostęp 2014-01-20]. (pol.).
• J.J. Baranowski Tax Machine. [w:] IBM Archives [on-line]. [dostęp 2014-01-20]. (ang.).
• Publikacje Jana Józefa Baranowskiego w bibliotece Polona