Anna Walentynowicz

Anna Walentynowicz

Anna Lubczyk

Data i miejsce urodzenia	15 sierpnia 1929 Sienne, Polska
Data i miejsce śmierci	10 kwietnia 2010 Smoleńsk, Rosja
Przyczyna śmierci	katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku
Miejsce spoczynku	cmentarz Srebrzysko
Zawód, zajęcie	operator suwnicy
Pracodawca	Stocznia Gdańska
Rodzice	Nazar Lubczyk, Pryśka z domu Paszkoweć
Małżeństwo	Kazimierz Walentynowicz (1964–1971, jego śmierć)
Dzieci	Janusz Walentynowicz
Krewni i powinowaci	Olga Lubczyk (siostra), Katarzyna Lubczyk (siostra), Piotr Lubczyk (brat), Wasyl Lubczyk (brat), Iwan Suszczuk (brat przyrodni), Piotr Walentynowicz (wnuk)
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Anna Walentynowicz z domu Lubczyk (ur. 15 sierpnia 1929 w Siennem, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polska robotnica i działaczka społeczna pochodzenia ukraińskiego, opozycjonistka w PRL, współzałożycielka Wolnych Związków Zawodowych, działaczka NSZZ „Solidarność”. Dama Orderu Orła Białego.

Anna Walentynowicz urodziła się 15 sierpnia 1929 we wsi Sienne (obecnie Sadowe) na wschód od Tuczyna, niedaleko Równego na Wołyniu, na wschodzie II Rzeczypospolitej w chłopskiej rodzinie ukraińskich protestantów (sztundystów) jako córka Nazara i Pryśki Lubczyków. Miała pięcioro rodzeństwa – Olgę, Katarzynę, Piotra, Wasyla oraz przyrodniego brata Iwana (Pryśka Paszkoweć była wdową z dzieckiem, gdy wychodziła za mąż za Nazara Lubczyka). We wrześniu 1937 zmarła jej matka. W 1940 Nazar Lubczyk ponownie ożenił się – z Marią Ozarczuk. Ze związku tego narodziło się kolejnych pięcioro dzieci. Anna Lubczyk w dzieciństwie ukończyła cztery klasy szkoły powszechnej (w czasie wojny szkoła w Siennem została zlikwidowana przez Niemców). Z powodu niedostatku, mając 12 lat, zmuszona była pójść do pracy do polskich zarządców pobliskiego majątku Pustomyty, którzy prawdopodobnie w grudniu 1943 zabrali ją ze sobą mówiąc – niezgodnie z prawdą – że jej bliscy nie żyją. Razem z nimi znalazła się w Malcowiźnie (obecnie Rudniki) pod Warszawą^[1]. Stąd razem ze swymi gospodarzami przeniosła się później w okolice Gdańska, gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym. Potem zatrudniła się w piekarni, a następnie w fabryce margaryny^[2].

W listopadzie 1950 Anna Walentynowicz zapisała się na kurs spawacza i trafiła do Stoczni Gdańskiej. Szybko stała się przodownicą pracy. Wyrabiała 270% normy. Jej zdjęcia trafiły do gazet. Od stycznia do sierpnia 1951 należała do Związku Młodzieży Polskiej^[3]. W sierpniu tego roku została wysłana w nagrodę na zjazd młodzieży w Berlinie^[4], jednakże wkrótce potem oddała legitymację ZMP i wstąpiła do Ligi Kobiet oraz została przewodniczącą Ligi w Stoczni Gdańskiej^[3]. Jako działaczka tej organizacji zaczęła zabiegać o prawa pracowników^[3]. Wtedy zaczęły się jej kłopoty z Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego. We wrześniu 1952 urodziła syna Janusza^[4][5]. Postanowiła jednakże nie wychodzić za mąż za ojca dziecka^[4].

Z czasem ciężka praca spawacza zrujnowała jej zdrowie. Zrezygnowała jednak z możliwości uzyskania świadczenia rentowego i przekwalifikowała się na suwnicową.

W 1968 r., gdy domagała się wyjaśnienia defraudacji pieniędzy z funduszu zapomogowego, podjęto nieudaną próbę wyrzucenia jej z pracy. W obronie koleżanki stanęła cała załoga wydziału W-3, gdzie pracowała.

Podczas robotniczego protestu w grudniu 1970 Anna Walentynowicz przygotowywała strajkującym posiłki. W styczniu 1971 wybrano ją na delegatkę na spotkanie z I Sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem^[3]. W 1978 została jedną ze współzałożycieli Wolnych Związków Zawodowych. Jej mieszkanie było punktem kontaktowym WZZ. To sprowadziło na nią szykany ze strony Służby Bezpieczeństwa MSW, m.in. w postaci zatrzymywania na 48 godzin i rewizji^[3]. Była redaktorem pisma „Robotnik Wybrzeża”^[3].

8 sierpnia 1980^[2], pięć miesięcy przed osiągnięciem wieku emerytalnego, Annę Walentynowicz dyscyplinarnie zwolniono z pracy. Decyzja dyrekcji przesądziła o wybuchu strajku w dniu 14 sierpnia, w wyniku którego powstał NSZZ „Solidarność”. Pierwszym postulatem protestujących robotników było przywrócenie Anny Walentynowicz do pracy, co nastąpiło 16 sierpnia^[3]. Tego dnia (po zakończeniu przez Lecha Wałęsę strajku) wspólnie z Aliną Pienkowską zatrzymywała przy bramie nr 3 wychodzących ze Stoczni robotników i wzywała do kontynuacji strajku^[3]. Została członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego^[3] i była sygnatariuszką porozumień sierpniowych^[3]. Od września 1980 należała do NSZZ „Solidarność”, weszła w skład prezydium Komitetu Założycielskiego związku w Stoczni Gdańskiej oraz w skład prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego w Gdańsku, z którego została usunięta na skutek konfliktu z Lechem Wałęsą w kwietniu 1981^[3]. W listopadzie 1981 została sygnatariuszką Deklaracji ideowej Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość^[3].

W 1981 r., podczas spotkania z robotnikami w Radomiu, dwóch funkcjonariuszy SB MSW we współpracy z Ewą Soból – TW ps. „Karol”^[6] miało podjąć próbę zamordowania Walentynowicz – za pomocą leku furosemid spowodować śmiertelne odwodnienie^[7] (wg opinii władz IPN, śmiertelną ofiarą analogicznych działań mógł paść również jeden z liderów radomskiej opozycji antykomunistycznej Jacek Jerz)^[8]. W 2009 IPN postawił im zarzuty^[9]. W sierpniu 2010 warszawski pion śledczy IPN skierował sprawę przeciwko Tadeuszowi G., Markowi K. i Wiesławowi S. do Sądu Okręgowego w Radomiu^[10]. Zostali uniewinnieni zarówno w pierwszej^[11], jak i drugiej instancji^[12].

Po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 stanu wojennego w PRL była współorganizatorką strajku w Stoczni Gdańskiej^[3]. Po jego pacyfikacji została zatrzymana, a następnie internowana w ośrodkach odosobnienia Bydgoszczy–Fordonie i Gołdapi^[3]. Zwolniono ją w lipcu 1982^[3]. Miesiąc później została tymczasowo aresztowana pod zarzutem organizacji strajku w grudniu 1981^[3]. Była osadzona w areszcie w Gdańsku, więzieniu mokotowskim i więzieniu w Grudziądzu^[3]. W marcu 1983 została skazana wyrokiem Sądu Rejonowego w Grudziądzu na karę 1 roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym jej zawieszeniem na okres 3 lat^[3]. Została także zwolniona z pracy^[3].

W grudniu 1983 została ponownie aresztowana za udział (wspólnie z Kazimierzem Świtoniem i Ewą Tomaszewską) w próbie wmurowania tablicy upamiętniającej masakrę górników kopalni „Wujek”^[13]. Z więzienia w Lublińcu, w którym została osadzona, zwolniono ją w kwietniu następnego roku ze względu na zły stan zdrowia oskarżonych, a sąd w Katowicach na czas nieokreślony odroczył proces w tej sprawie^[3].

Była inicjatorką protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, przeprowadzonego od 18 lutego 1985 do 31 sierpnia tego samego roku w krakowskiej parafii ks. Adolfa Chojnackiego, a następnie współorganizowała akcję budowy pomnika duchownego^[14]. W reakcji na jego śmierć oddała w kancelarii Rady Państwa PRL wszystkie przyznane jej dotąd odznaczenia państwowe^[14]. Od 1988 r. była organizatorką sympozjów „W trosce o Dom Ojczysty”^[3].

W latach 80. XX w. krytykowała ówczesne kierownictwo „Solidarności” skupione wokół Lecha Wałęsy. Istotą sporu stały się percepcja, że zawłaszczał sobie przywództwo, informacja o Lechu Wałęsie jako tajnym współpracowniku Służby Bezpieczeństwa i sprzeciw Walentynowicz wobec m.in. polityki prowadzącej do Okrągłego Stołu i w jej odczuciu ugodowa lub kapitulancka postawa. Pozostawała w kontakcie ze środowiskiem Andrzeja Gwiazdy.

W lutym 1990 na ponad rok wróciła do pracy w Stoczni Gdańskiej jako operator urządzeń dźwigowych^[15]. W 1991 r. przeszła na emeryturę^[3]. Po 1989 r. nie utożsamiała się z polityką rządzących partii postsolidarnościowych, krytykowała m.in. sposób prywatyzacji majątku narodowego, masowe zamykanie zakładów pracy, brak perspektyw dla wielu Polaków, nieukaranie winnych zbrodni stanu wojennego^[14]. W wyborach parlamentarnych w 1993 r. bez powodzenia kandydowała do Sejmu z listy komitetu „Poza Układem” (otrzymała 1431 głosów). W 1995 r. w formie listu otwartego zwróciła się z szeregiem krytycznych pytań do Lecha Wałęsy^[16]. W latach 90. działała w odnowionych Wolnych Związkach Zawodowych, a także zaangażowała się m.in. w pomoc Polakom mieszkającym na Wschodzie^[14]. Organizowała liczne konferencje i wydarzenia kulturalne m.in. upamiętniające „dzieci tułaczy” czy Sybiraków, a także dotyczące współczesnej sytuacji Polski i Europy^[17].

W 2000 r.odmówiła przyjęcia tytułu honorowego obywatela Gdańska^[3]. Będąc w trudnej sytuacji materialnej, w 2003 wystąpiła o 120 tys. złotych odszkodowania za prześladowania w latach 80. XX w., choć wcześniej wykluczała taki krok. W lutym 2005 Sąd w Gdańsku odmówił przyznania świadczeń ze względu na przedawnienie roszczeń. Po tym Anna Walentynowicz nie zgodziła się przyjąć emerytury specjalnej od prezesa Rady Ministrów Marka Belki. Ostatecznie w kolejnej instancji 22 lutego sąd przyznał jej 70 tys. złotych odszkodowania.

W lipcu 2006 gdański Instytut Pamięci Narodowej ujawnił, że Annę Walentynowicz inwigilowało ponad 100 funkcjonariuszy i tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, w 1981 r. planując jej zabicie przez zniszczenie organizmu mieszanką leków.

Krzysztof Wyszkowski, ze względu na etos Anny Walentynowicz i jej związanie z ideą Solidarności, nadał jej przydomek Anna Solidarność^[18][19].

W 1996 r. odnalazła swą rodzinę na Ukrainie, z którą do śmierci utrzymywała bliski kontakt (wielokrotnie odwiedzała ich na Wołyniu)^[20].

Zginęła w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 w drodze na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej^[21].

W identyfikacji zwłok w Moskwie uczestniczył jej syn Janusz. Jako że ciało nie doznało znacznych uszkodzeń, bez kłopotów je rozpoznał^[22].

Trumna Anny Walentynowicz wróciła do Polski 15 kwietnia 2010 wraz z trumnami 33 innych uczestników lotu do Smoleńska^[23]. Na płycie lotniska Okęcie odbyła się oficjalna uroczystość przywitania ofiar z udziałem najwyższych władz państwowych oraz rodzin. Następnie trumny zostały przewiezione 34 karawanami w kondukcie żałobnym ulicami Warszawy (Żwirki i Wigury i Trasą Łazienkowską) na Torwar, skąd mogli je odbierać bliscy ofiar.

21 kwietnia 2010 na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu (rejon VII, kwatera I-1b-9)^[24] odbył się pogrzeb, w którym formalnie została pochowana Anna Walentynowicz^[25][26].

W lipcu 2012 rodzina Anny Walentynowicz, po około dwóch latach starań, uzyskała wgląd do dokumentacji z jej sekcji w Moskwie^[22] i stwierdziła rozbieżność ze stanem faktycznym danych zarówno medycznych ciała złożonego w trumnie, jak i dotyczących jego odzienia w aktach przekazanych polskiej prokuraturze przez Rosjan^[27]. W związku z tym pełnomocnik rodziny Stefan Hambura złożył wniosek o ekshumację^[22].

17 września 2012, na polecenie Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Warszawie prowadzącej śledztwo w sprawie katastrofy smoleńskiej, dokonano ekshumacji zwłok pochowanych w grobie Anny Walentynowicz^[28].

25 września 2012, na podstawie wyników przeprowadzonych badań DNA, Wojskowa Prokuratura Okręgowa w Warszawie stwierdziła, że w grobie na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu znajdowało się ciało innej ofiary katastrofy, Teresy Walewskiej-Przyjałkowskiej^[29][30]. Prokuratura wojskowa poinformowała, że przed oficjalnym pogrzebem w kwietniu 2010 ciało Anny Walentynowicz zostało zamienione z ciałem tej ostatniej i błędnie pochowane w grobie na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie^[29]. Ekshumacji szczątków złożonych na Cmentarzu Powązkowskim, które okazały się ciałem Anny Walentynowicz, dokonano w dniu 18 września 2012^[31].

„To rodzina błędnie rozpoznała ciało Anny Walentynowicz podczas okazania” – powiedział podczas sejmowej debaty poświęconej działaniom państwa po katastrofie smoleńskiej prokurator generalny, Andrzej Seremet. Syn Anny Walentynowicz stanowczo zaprzeczał, by się pomylił^[32].

W trakcie badania właściwego ciała Anny Walentynowicz w Zakładzie Medycyny Sądowej we Wrocławiu^[33] znaleziono cztery metalowe elementy o wymiarach od 0,2 do 1,2 cm. W opinii śledczych były to prawdopodobnie nity z poszycia samolotu. Stwierdzono również, że w Moskwie doszło do profanacji ciała^[34].

Powtórny pogrzeb legendy Solidarności odbył się na gdańskim cmentarzu Srebrzysko w dniu 28 września 2012^[35].

Sławomir Cenckiewicz, w wywiadzie udzielonym w Kanale Zero w dn. 25.09.2025, ujawnił informację, że w grobie Anny Walentynowicz jest pochowane ciało, które do niej nie należało. Poinformował go o tym syn Anny Walentynowicz, Janusz Walentynowicz. Nadal nie jest znane miejsce spoczynku prawdziwego ciała Anny Walentynowicz^[36].

• Człowiek z żelaza (1981), reż. Andrzej Wajda – jako ona sama

• Anna Proletariuszka, reż. Marek Ciecierski, Sławomir Grünberg, 1981^[38]
• Anna Walentynowicz, reż. Krzysztof Wojciechowski, 1993
• Anna Walentynowicz, reż. Andrzej Bednarek, 1994
• Prisoners of „Freedom”, reż. Laura Quaglia, 2004 (prod. Włochy, Rosja)
• Doceniałam każdy przeżyty dzień, reż. Jędrzej Lipski, Piotr Mielech, 2010

• Postać wzorowaną na Annie Walentynowicz stworzono w filmie Volkera Schlöndorffa Strajk (2007). Została w nim przedstawiona jako analfabetka, a jej syn jako członek ZOMO^[39], co stanowiło elementy fikcyjne dzieła. W odpowiedzi na to adwokat Walentynowicz, Stefan Jaworski, zapowiedział w 2006 r. wejście na drogę prawną w obronie naruszonych dóbr osobistych Anny Walentynowicz^[40], z czego ostatecznie zrezygnowano.
• Została jedną z bohaterek musicalu 1989, koprodukcji Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego z 2022; w rolę Anny Walentynowicz wcieliła się Małgorzata Majerska^[41].

• 3 maja 2006 została odznaczona przez prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Orderem Orła Białego^[42].
• Zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990 została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski^[43].
• Złoty Krzyż Zasługi 1966.
• Srebrny Krzyż Zasługi 1961.
• Brązowy Krzyż Zasługi 1953 i 1957.
• 13 grudnia 2005 w Waszyngtonie odebrała dwa medale na rzecz Solidarności oraz za swoje uczestnictwo od amerykańskiej Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu Medal Wolności Trumana-Reagana. Honorowym przewodniczącym Fundacji założonej przez Kongres USA jest były prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki George W. Bush^[44].
• 10 grudnia 2009 otrzymała „za odwagę w występowaniu w obronie podstawowych wartości i prawd nawet wbrew zdaniu i poglądom większości” nagrodę im. Pawła Włodkowica, przyznaną przez Rzecznika Praw Obywatelskich Janusza Kochanowskiego (także ofiary katastrofy PLF101 w Federacji Rosyjskiej)^[45].
• Medal Polonia Mater Nostra Est (1996)
• Krzyż Solidarności Walczącej (2010)
• Postanowieniem prezydenta Andrzeja Dudy z 13 marca 2018 została odznaczona Krzyżem Wolności i Solidarności^[46].
• Kobieta Roku 1980 tygodnika „Time” (2020)^[47]

• 21 października 2010 Rada Miasta Gdynia podjęła uchwałę o nazwaniu skrzyżowania ul. Bosmańskiej i ul. Benisławskiego na Obłużu Rondem Anny Walentynowicz^[48].
• 8 kwietnia 2011, na fasadzie budynku przy al. Grunwaldzkiej 49 w Gdańsku-Wrzeszczu odsłonięto poświęconą jej tablicę pamiątkową (autor Sławoj Ostrowski)^[49]. Zniknęła ona w czerwcu 2023^[50].
• 26 sierpnia 2013 odbyła się uroczystość nadania jej imienia skwerowi u zbiegu ulic Henryka Sienkiewicza i Nowowiejskiej we Wrocławiu^[51].
• 11 kwietnia 2015 został odsłonięty pomnik Anny Walentynowicz w Panteonie Bohaterów Sanktuarium Narodowego na Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie^[52].
• 15 sierpnia 2015 został odsłonięty pomnik Anny Walentynowicz przy skwerze jej imienia w Gdańsku, zaprojektowany przez rzeźbiarza Stanisława Milewskiego^[53][54].
• 13 grudnia 2015 jej imieniem prezes Rady Ministrów Beata Szydło uhonorowała największą salę w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów^[55].
• 3 czerwca 2016 imieniem Anny Walentynowicz nazwano odcinek nowo wybudowanej wewnętrznej południowej obwodnicy Radomia^[56].
• 29 sierpnia 2016 jej imieniem został nazwany skwer przy pętli tramwajowej w Pabianicach.
• 20 czerwca 2017 w Szczecinie zmieniono nazwę ul. Berlinga na ul. Anny Walentynowicz
• 26 czerwca 2017 Rada Miasta Lublin zmieniła nazwę odcinka ul. Lucyny Herc na ul. Anny Walentynowicz.
• 13 grudnia 2017 zarządzeniem wojewody mazowieckiego zmieniono nazwę ul. Mariana Jaworskiego w Konstancinie-Jeziornie na ul. Anny Walentynowicz^[57].
• 29 stycznia 2018 wojewoda kujawsko-pomorski zmienił w Grudziądzu nazwę ul. 6 marca na ul. Anny Walentynowicz.
• W 2019 jej wizerunek znalazł się na muralu „Kobiety Wolności” na stacji PKM Strzyża w Gdańsku^[58].
• Jest patronką tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING Gdańskich Autobusów i Tramwajów o numerze bocznym 1042^[59].
• Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony Rokiem Anny Walentynowicz^[60].
• 24 czerwca 2019 r. Poczta Polska wyemitowała w nakładzie miliona sztuk upamiętniający Annę Walentynowicz znaczek pocztowy o nominale 8,70 zł^[61].
• Zarządzeniem Prezesa Narodowego Banku Polskiego z 30 sierpnia 2019 ustalono monetę o wartości nominalnej 10 zł, upamiętniającej 90. rocznicę urodzin Anny Walentynowicz, którą wprowadzono do obiegu 20 września 2019^[62].
• W 2020 odbyło się uroczyste odsłonięcie popiersia Anny Walentynowicz przed polską ambasadą w Kijowie^[63].
• W 2024 na budynku NSZZ „Solidarność” w Gdańsku odsłonięto tablicę upamiętniającą Annę Walentynowicz^[64].

• DorotaD. Karaś DorotaD., MarekM. Sterlingow MarekM., Walentynowicz. Anna szuka raju, Warszawa: Znak, 2020, ISBN 978-83-240-6065-8 .
• SławomirS. Cenckiewicz SławomirS., Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), wyd. 1, Poznań: Zysk i S-ka, 2010, ISBN 978-83-7506-507-7, OCLC 666405917 .

• Książka „Cień przyszłości” na stronie dedykowanej Annie Walentynowicz. annawalentynowicz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-08)].
• Anna Walentynowicz – apokryf historii. Beata Płonka, 1999.
• Sławomir Cenckiewicz, Matka „Solidarności”, rp.pl z 13 sierpnia 2009
• Walczyliśmy o godność i szacunek – Anna Walentynowicz – wywiad dla tv.rp.pl przeprowadzony przez Cezarego Gmyza w sierpniu 2009 [1]
• Charakterystyka Anny Walentynowicz sporządzona przez SB MSW
• Kilka dat z życia A. Walentynowicz
• Informacja IPN o represjach wobec robotnicy
• MirosławaM. Łątkowska MirosławaM., AdamA. Borowski AdamA., Redakcja, Walentynowicz Anna, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-10-08] .
• Tomasz Jastrun: Życie Anny Walentynowicz (2011) w bibliotece Polona
• Sławomir Cenckiewicz, Anna Solidarność – „Biuletyn IPN”, nr 9–10 (118–119), wrzesień – październik 2010