Brahman

Brahman (sanskryt: ब्रह्मन्) – w hinduizmie fundamentalne, metafizyczne pojęcie oznaczające absolutną, ostateczną rzeczywistość. Jest to bezosobowa, wieczna i nieskończona zasada bytu, która stanowi źródło, podłoże i istotę wszystkiego, co istnieje. W systemie filozoficznym wedanty oraz w Upaniszadach Brahman stanowi centralny element, utożsamiany z jednią przekraczającą czas, przestrzeń i całą zjawiskowość świata.

Sanskryckie słowo brahman wywodzi się od rdzenia bṛh, oznaczającego „rosnąć”, „wzrastać”, „tężeć” lub „zyskiwać na sile”^[1]. W najstarszych tekstach wedyjskich termin ten odnosił się do mocy świętego słowa i formuły rytualnej, z czasem ewoluując w kierunku pojęcia opisującego najwyższą zasadę kosmiczną.

W Wedach, najstarszych świętych pismach hinduizmu, brahman był początkowo rozumiany jako duchowa moc stojąca za skutecznością rytuału ofiarnego. Mitycznym obrazem brahmana jako centralnej osi świata (axis mundi) była skambha^[2].

Dopiero w Upaniszadach, które stanowią filozoficzną część Wed, pojęcie to zostało w pełni rozwinięte jako ostateczna, niezmienna rzeczywistość. Jednym z głównych tematów Upaniszad jest tożsamość brahmana (kosmicznego absolutu) i atmana (indywidualnej, wewnętrznej jaźni), wyrażona w słynnym sformułowaniu (mahawakja): „tat tvam asi” („tym jesteś ty”). Inną fundamentalną tezą jest formuła „sat ekam advitīyam” – „istniejący jedno, bez drugiego”, wskazująca na absolutną, niedualną jedność bytu^[3].

Tradycja wedanty wyróżnia dwa aspekty brahmana:

Nirguna Brahman – Absolut bez cech i atrybutów (nir-guṇa). Jest to najwyższa, transcendentna rzeczywistość, która wymyka się wszelkim definicjom, formom i ludzkiemu poznaniu. Jest to bezpostaciowa, wieczna substancja przenikająca wszechświat^[4].

Saguna Brahman – Absolut z cechami i atrybutami (sa-guṇa). Jest to manifestacja Nirguna Brahmana w postaci osobowego Boga (Iśwara), stwórcy, podtrzymującego i niszczyciela świata. Saguna Brahman jest obiektem kultu religijnego i oddania (bhakti) w wielu nurtach hinduizmu, gdzie przybiera formy takich bóstw jak Wisznu, Śiwa czy Dewi.

Paul Deussen, niemiecki filozof i historyk, w swojej klasycznej pracy O filozofii Wedanty podkreślał, że choć Upaniszady zawierają liczne, często sprzeczne opisy brahmana, ich podstawową zasadą jest jego niedostępność dla myśli i słów. Prawdziwe poznanie brahmana nie odbywa się na drodze racjonalnej, lecz przez bezpośrednie doświadczenie duchowe (anubhava), które prowadzi do zjednoczenia podmiotu i przedmiotu, wyrażonego w formule aham brahmāsmi – „jestem Brahmanem”^[5].

W niedualistycznej szkole Adwajta Wedanty, której głównym myślicielem był Śankara, Brahman jest jedyną i ostateczną rzeczywistością. Cały zjawiskowy świat, z jego wielością i zmiennością, jest postrzegany jako māyā – iluzoryczna manifestacja, która nakłada się na niezmiennego brahmana. Wyzwolenie (moksza) polega na przekroczeniu tej iluzji poprzez zdobycie wiedzy (dźńana) o tożsamości ātmana i brahmana.

W tradycjach wisznuickich (szczególnie w interpretacjach Bhagawatapurany) brahman jest często rozumiany jako brahmadźjoti – bezosobowy, wszechprzenikający blask emanujący z najwyższej, osobowej formy Boga, czyli Bhagawana (Wisznu lub Kryszna). W tym ujęciu brahman jest jednym z trzech aspektów Absolutu, obok Paramātmy (Duszy Najwyższej, immanentnej w sercach wszystkich istot) i Bhagawāna (osobowego Boga, będącego ostatecznym źródłem wszystkiego)^[6].

W Śvetaśvatara-upaniṣadzie, należącej do późniejszych upaniszad o charakterze teistycznym, brahman jest przedstawiany w sposób osobowy i utożsamiany z bogiem Rudra, formą Śiwy. Jest on tu wszechobecnym i wszechmocnym stwórcą i władcą wszechświata, który przenika wszystkie istoty, pozostając jednocześnie transcendentnym wobec nich. Poznanie jego prawdziwej natury prowadzi do wyzwolenia i osiągnięcia nieśmiertelności^[7].

Choć nazwy Brahman i Brahma są fonetycznie podobne, odnoszą się do zupełnie różnych pojęć.

Brahman (rodzaj nijaki) to bezosobowa, absolutna zasada metafizyczna, najwyższa rzeczywistość w Wedancie.

Brahma (rodzaj męski) to osobowe bóstwo, jeden z trzech głównych bogów (Trimurti) w hinduizmie, odpowiedzialny za akt stworzenia wszechświata. W przeciwieństwie do wszechobecnego brahmana, Brahma ma określoną formę i mitologię, a jego kult jest obecnie marginalny^[8].

• atman

• Brahma

• Śabdabrahman

• Deussen, Paul. O filozofii Wedanty i jej stosunku do metafizyki zachodniej. Tłum. A. Gawronski. Lwów, 1914.

• Kudelska, Marta (tłum.). Upaniszady. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007.

• Radhakrishnan, Sarvepalli. The Principal Upaniṣads. London: George Allen & Unwin, 1953.

• Zimmer, Heinrich. Philosophies of India. Ed. J. Campbell. London: Routledge & Kegan Paul, 1952.

• Brahman (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].