FOMO

FOMO (ang. fear of missing out, dosłownie strach przed tym, co nas omija)^[1] – pojęcie opisujące lęk przed byciem pominiętym lub wykluczonym z wydarzeń, relacji albo informacji uznawanych za ważne, połączony z obawą, że inni doświadczają satysfakcjonujących przeżyć pod nieobecność danej osoby^[2][3]. W ujęciu badawczym FOMO wiąże się z uporczywym pragnieniem pozostawania w stałym kontakcie z tym, co robią inni, oraz z kompulsywnym sprawdzaniem źródeł informacji, w szczególności mediów społecznościowych i smartfona^[2][3].

Zjawisko to często jest związane z byciem offline w środowisku cyfrowym,^[1] jednak może występować także w innych sytuacjach, na przykład w miejscu pracy^[4]. W literaturze popularnej bywa określane jako jedna z chorób cywilizacyjnych^[4]. Badania sugerują, że nasilenie FOMO wiąże się z mniejszą satysfakcją z życia, częstszym doświadczaniem negatywnych emocji oraz obniżoną samooceną^[3][2]. W tekstach klinicznych i popularnonaukowych FOMO opisywane jest jako konstrukt psychologiczny związany z funkcjonowaniem w środowisku cyfrowym, a nie odrębna jednostka diagnostyczna w obowiązujących klasyfikacjach zaburzeń psychicznych^[2].

Termin FOMO znajduje również zastosowanie w marketingu, między innymi poprzez wywoływanie wrażenia sztucznej rzadkości produktów lub ofert^[5]. Bywa także wykorzystywany do opisu zachowań inwestorów w sytuacjach gwałtownych wzrostów cen aktywów, na przykład na rynku kryptowalut^[6].

Określenie fear of missing out zaczęło pojawiać się w pierwszej dekadzie XXI wieku w dyskursie marketingowym i publicystycznym, a od około 2004 roku było używane do opisywania zjawisk obserwowanych w serwisach społecznościowych. W 2013 roku skrót FOMO został odnotowany w słownikach języka angielskiego jako określenie lęku przed przegapieniem interesujących wydarzeń lub informacji^[2].

W badaniach psychologicznych przełomową rolę odegrała praca Andrew K. Przybylskiego i współautorów z 2013 roku, w której FOMO zdefiniowano jako „powszechną obawę, że inni mogą doświadczać satysfakcjonujących przeżyć, z których jednostka jest wyłączona”, połączoną z pragnieniem, aby pozostawać w nieustannym kontakcie z tym, co robią inni. Autorzy powiązali FOMO z teorią autodeterminacji, wskazując, że wyższy poziom FOMO wiąże się z niższą satysfakcją podstawowych potrzeb psychologicznych: autonomii, kompetencji i relacji z innymi^[3].

Gupta i Sharma zaproponowali ujęcie FOMO jako procesu składającego się z dwóch powiązanych komponentów: poznawczej percepcji „bycia pomijanym” oraz następujących po niej zachowań mających na celu utrzymanie więzi społecznych (np. częste sprawdzanie mediów społecznościowych, szybkie reagowanie na powiadomienia, unikanie bycia offline). Przeglądy literatury podkreślają, że FOMO jest zjawiskiem globalnym, opisywanym w badaniach prowadzonych w Ameryce Północnej, Europie, Azji i Australii^[2].

Współczesne badania łączą FOMO przede wszystkim z korzystaniem z internetu, mediów społecznościowych i smartfonów^[3][2]. Osoby o wysokim poziomie FOMO częściej deklarują intensywne korzystanie z serwisów społecznościowych, dłuższy czas spędzany przed ekranami oraz skłonność do wielokrotnego sprawdzania urządzeń mobilnych w ciągu dnia, także w sytuacjach, gdy utrudnia to pracę, naukę czy wypoczynek^[2][7].

Przeglądy literatury wskazują, że FOMO bywa traktowane jako jeden z mechanizmów leżących u podstaw tzw. problematycznego korzystania z mediów społecznościowych i smartfonów (problematic social media use, problematic smartphone use)^[2]. W badaniach odnotowywane są związki FOMO z takimi zjawiskami, jak phubbing (ignorowanie otoczenia na rzecz smartfona), kompulsywne korzystanie z serwisów społecznościowych, trudności z ograniczaniem czasu ekranowego czy tendencja do wielozadaniowości kosztem koncentracji uwagi^[2][7].

W polskiej debacie publicznej FOMO bywa umieszczane w szerszym kontekście przebodźcowania bodźcami cyfrowymi, nieustannych powiadomień oraz kultury „bycia na bieżąco”^[8]. Reportaże prasowe dotyczące dorastania dzieci i młodzieży w kulturze cyfrowej opisują m.in. wakacje spędzane w silnym związku ze smartfonem oraz presję szybkiego reagowania na komunikaty z komunikatorów i serwisów społecznościowych, co bywa interpretowane jako przejaw lęku przed wypadnięciem z obiegu rówieśniczego^[9][10].

Badania empiryczne wskazują, że FOMO jest powiązane z szeregiem negatywnych korelatów psychologicznych. Osoby o wyższym poziomie FOMO częściej zgłaszają niższą satysfakcję z życia, gorszy nastrój, podwyższony poziom stresu oraz bardziej nasilone objawy depresyjne i lękowe^[3][2]. FOMO wiąże się także z poczuciem samotności i obniżoną samooceną, szczególnie w kontekście porównań społecznych w mediach społecznościowych, gdzie użytkownicy konfrontują własne doświadczenia z wyidealizowanymi prezentacjami życia innych osób^[2][7].

Zjawisko to łączone jest również z zaburzeniami snu. Przeglądy literatury donoszą o związkach FOMO i związanego z nim napięcia interpersonalnego z bezsennością, wydłużonym czasem zasypiania oraz skróceniem czasu snu, co tłumaczone jest zarówno późnym korzystaniem z urządzeń elektronicznych, jak i trudnościami z odłączeniem się od aktywności w sieci. Wskazywane są także związki FOMO z gorszą koncentracją uwagi, częstszym przerywaniem zadań w celu sprawdzenia powiadomień i obniżeniem produktywności^[2].

Część badań opisuje FOMO jako czynnik sprzyjający angażowaniu się w zachowania ryzykowne, w tym nadużywanie alkoholu czy innych substancji w sytuacjach towarzyskich, aby nie zostać wykluczonym z grupy rówieśniczej, a także związek FOMO z bardziej siedzącym trybem życia oraz dolegliwościami somatycznymi (np. bólami kręgosłupa i kończyn) wynikającymi z długotrwałego korzystania z urządzeń mobilnych^[2].

W Polsce FOMO jest przedmiotem badań prowadzonych m.in. przez zespoły uniwersyteckie we współpracy z NASK – Państwowym Instytutem Badawczym. Raport „FOMO 2022. Polacy a lęk przed odłączeniem” stanowi kontynuację wcześniejszych ogólnopolskich badań nad tym zjawiskiem. Autorzy raportu wskazują, że lęk przed odłączeniem występuje we wszystkich grupach wiekowych, lecz najwyższe natężenie obserwowane jest u młodych dorosłych oraz nastolatków, dla których smartfon i media społecznościowe stanowią główne środowisko komunikacji i rozrywki^[7].

W opracowaniu tym podkreślono, że FOMO nie ogranicza się do korzystania z jednego typu mediów, ale wiąże się z całokształtem praktyk cyfrowych, w tym z konsumpcją treści rozrywkowych, informacyjnych i edukacyjnych, a także z funkcjonowaniem w relacjach towarzyskich i środowisku pracy. Zwrócono również uwagę na rolę rodziców, opiekunów i instytucji edukacyjnych w kształtowaniu higieny cyfrowej oraz na potrzebę uwzględniania FOMO w działaniach profilaktycznych i edukacyjnych kierowanych do różnych grup odbiorców^[7][1].

W badaniach naukowych prowadzonych w Polsce pojawiają się prace poświęcone zarówno pomiarowi FOMO (np. adaptacji skal badawczych), jak i analizie jego związków z korzystaniem z mediów społecznościowych, dobrostanem psychicznym oraz wynikami w nauce i pracy. Zjawisko to bywa także ujmowane jako jeden z elementów szerszych projektów badawczych poświęconych „smartfonizacji” życia codziennego i przeciążeniu informacyjnemu^[7][8].

Konstrukcja FOMO jest wykorzystywana w marketingu i reklamie do wzmacniania poczucia pilności podejmowania decyzji zakupowych. Przykładem są komunikaty podkreślające ograniczony czas trwania promocji, niewielką liczbę dostępnych produktów czy ekskluzywność oferty, co ma skłonić odbiorców do szybkiego działania, aby „nie przegapić okazji”^[5]. Badania eksperymentalne sugerują, że przekazy zawierające element FOMO mogą być lepiej zapamiętywane przez odbiorców oraz wiązać się z większą skłonnością do kliknięcia reklamy lub rozważenia zakupu niż przekazy pozbawione tego elementu^[2].

W analizach zachowań inwestorów na rynkach finansowych, w tym na rynku kryptowalut, FOMO bywa używane do opisu sytuacji, w których osoby podejmują decyzje inwestycyjne głównie z obawy przed przegapieniem potencjalnych zysków obserwowanych u innych uczestników rynku^[6]. W takich ujęciach FOMO łączy się z efektami stadnymi, heurystykami poznawczymi oraz dynamiką tzw. baniek spekulacyjnych^[6].

W literaturze przedmiotu proponowane są różne strategie ograniczania FOMO, obejmujące zarówno interwencje indywidualne, jak i działania edukacyjne. Autorzy przeglądów klinicznych wskazują na zastosowanie technik terapii poznawczo-behawioralnej ukierunkowanych na modyfikację zniekształconych przekonań (np. przekonania, że każda nieobecność wiąże się ze stratą), rozwijanie umiejętności regulacji emocji oraz stopniowe ograniczanie czasu spędzanego w mediach cyfrowych. Jako element profilaktyki wymienia się także edukację medialną, tworzenie rodzinnych planów korzystania z mediów oraz kształtowanie nawyków sprzyjających higienie cyfrowej^[2][7][1].

W polskich materiałach popularnonaukowych i poradnikowych podkreśla się znaczenie świadomego korzystania z technologii, w tym wyznaczania stref i pór dnia wolnych od ekranów, krytycznego podejścia do treści konsumowanych w sieci oraz rozwijania aktywności offline sprzyjających odpoczynkowi od bodźców cyfrowych^[11]. W publicystyce pojawia się również postulat „odzyskiwania czasu na nudę” i celowego ograniczania bodźców informacyjnych jako sposobu przeciwdziałania poczuciu ciągłego niedoczasu i lękowi przed „wypadnięciem z obiegu”^[12].

• higiena cyfrowa
• technostres