Freiberger

koń freiberski

Inne nazwy	freiberger
Typ	lekki koń zimnokrwisty
Pochodzenie	region Jury Szwajcarskiej, w szczególności obszar Franches-Montagnes[1]
Ważne regiony hodowli	Narodowa Stadnina Koni(inne języki) w Avenches
Wymiary
Wysokość w kłębie	150[2] – 152[3] cm
Masa	550[2] do 650[2] kg
Umaszczenie	gniada, kara oraz kasztanowata
Cechy charakterystyczne	koń niezawodny, pojętny, silnie związany z człowiekiem, o niewielkich wymaganiach utrzymaniowych, wytrzymały oraz zrównoważony psychicznie
Wzorce rasy
Equus ferus caballus

Koń freiberski, freiberger (fr. Franches-Montagnes) – jedyna rasa rodzima lekkiego zimnokrwistego konia domowego wywodząca się z terenów górskich Szwajcarii^[3]. Ich obszarem pochodzenia jest płaskowyż Freiberg na terenie Jury^[1][2]. Rasa bywa określana również mianem „rasy jury” lub franche-comté^[4]. Konie tej rasy uznawane są za najlżejsze spośród europejskich koni zimnokrwistych i do dziś znajdują zastosowanie w siłach zbrojnych Szwajcarii^[4].

Freiberger jest małym koniem roboczym średniego wzrostu, zaliczanym do lekkich^[2][5] lub średniociężkich^[3] koni zimnokrwistych^[2] i do dziś znajduje zastosowanie w pracach rolnych oraz leśnych^[2]. Wyróżniają się spokojnym, łagodnym usposobieniem, znaczną odpornością oraz niewielkimi wymaganiami hodowlanymi^[2][6]. Jest to koń zrównoważony, a zarazem bardzo żywy^[7] . Jest wytrwały, niewymagający pod względem żywienia, odporny (cierpliwie znosi niekorzystne warunki^[7] [2][6]) i długowieczny^[5]. Z natury konie freiberskie są pewne w ruchu, spokojne w temperamencie i łatwe w użytkowaniu^[3].

Od stuleci były hodowane w górskich regionach Szwajcarii^[2][5]. Najstarsza znana wzmianka o tych koniach, których nazwa wywodzi się od płaskowyżu Freiberg, położonego na zachodnim krańcu Jury Szwajcarskiej, pochodzi z 1315 roku^[4]. Rasa ta została ukształtowana w warunkach górskich, co wpłynęło na jej cechy użytkowe. Przez wiele pokoleń stanowiły podstawę taborów jucznych armii szwajcarskiej(inne języki), a jednocześnie były szeroko wykorzystywane w niewielkich gospodarstwach górskich^[3].

Rasa powstała w wyniku krzyżowania miejscowego konia z regionu Berneńskiej Jury z końmi rasowymi. Już od połowy XIX wieku na ukształtowanie konia freiberskiego istotny wpływ miały przede wszystkim konie angielskiej pełnej krwi, konie anglonormańskie, a także konie ardeńskie i arabskie^[1], jak również hackney^[4]. W XIX wieku w hodowli stosowano krzyżowania z różnymi rasami zimnokrwistymi^[5]. Hodowla w czystości rasy tego konia prowadzona jest od około 1900 roku^[4]. Pod względem hodowlanym koń freiberski, podobnie jak einsiedler, pozostaje silnie ukształtowany przez wpływy normandzkie^[3]. W obrębie rasy wykształciły się dwa zasadnicze typy: masywniejszy, cięższy, o silniejszym umięśnieniu, oraz lżejszy, bardziej szlachetny^[1].

Znaczna część współczesnej populacji wywodzi się od ogiera Vaillant, urodzonego w 1891 roku^[3], łączącego krew norfolk roadstera, koni anglo-normandzkich i angielskich hunterów^[1]. Vaillant był prawnukiem ogiera Leo I, angielskiego półkrwi typu hunter, w którego rodowodzie występowała domieszka krwi norfolk roadstera(inne języki). Leo I został sprowadzony do Szwajcarii w 1865 roku. Klacz Poulette, babka Vaillanta zarówno w linii ojcowskiej, jak i matczynej, miała pochodzenie pełnej krwi angielskiej oraz anglo-normandzkie^[3]. Drugą istotną linię hodowlaną zapoczątkował ogier Imprévu^[5], anglo-norman importowany w 1889 roku, którego prawnuk Chasseur odegrał znaczącą rolę w dalszym rozwoju rasy.

Początkowo konie te wykorzystywano w oddziałach strzelców górskich armii szwajcarskiej(inne języki)^[5], a ich pewny, stabilny chód zyskał szczególne uznanie. Późniejsze krzyżowania z końmi francuskimi, angielskimi i belgijskimi nie miały trwałego wpływu na typ rasy^[3]. Dopiero po II wojnie światowej pojawiła się nowa linia krwi, reprezentowana przez ogiera Urus, niosącemu domieszkę krwi normandzkiej^[1]. Po 1950 roku zmodyfikowano typ użytkowy koni o masie ciała wynoszącej zwykle od 550 do 650 kg, krzyżując je z ogierami pochodzącymi ze Szwecji i Francji^[4]. Zabiegi te miały na celu uzyskanie wszechstronnego konia nadającego się zarówno do jazdy wierzchem, jak i do zaprzęgu^[4]. Od tego czasu krzyżowania wsteczne są ściśle kontrolowane i powrócono do hodowli czystorasowej^[4][3]. W hodowli najczęściej stosuje się ogiery anglo-normandzkie, sporadycznie dopuszczano także użycie ogierów arabskich^[3].

Freibergery cechują się krępą, mocną sylwetką, średnim wzrostem oraz relatywnie krótką szyją i kończynami^[2]. Przedstawiciele tej rasy osiągają masę ciała zazwyczaj od 550 do 650 kilogramów^[2]. Dorosłe osobniki osiągają przeciętnie około 150^[2][5] – 152^[3] cm wysokości w kłębie, a dopuszcza się wzrost do 162 cm^[4]. Niektórzy autorzy (Pickeral 2003 ↓, s. 252) podają wysokośc w przedziale od 145 do 155 cm^[1].

sylwetka

Cechuje go zwarta, harmonijna sylwetka^[5], mocna budowa ciała z dobrze ukształtowanymi kończynami i kopytami^[3].

głowa

Głowa jest raczej ciężka, choć niezbyt duża, ma przeciętne proporcje i prosty profil z wyraźnie zaznaczonymi liniami szczęk i szerokim czołem^[1]. Osadzona jest na stosunkowo krótkiej, dobrze umięśnionej szyi, zwykle łukowato wygiętej^[1], która bywa oceniana jako słabiej ukształtowana^[5][1].

kłoda

Do cech typowych należą także wyraźny kłąb oraz prosty, mocny grzbiet^[1]. Łopatki są silnie rozwinięte i mają prawidłowe nachylenie, a klatka piersiowa jest głęboka, z dobrze wysklepionymi żebrami^[5]. Zad jest mocny, nieznacznie ścięty^[5].

Kończyny pozostają raczej krótkie, suche i prawidłowo zbudowane i solidne, zakończone twardymi i wytrzymałymi kopytami^[5][1]. Dawniej pęciny wykazywały niewielką tendencję do nadmiernej miękkości, jednak nowoczesna selekcja hodowlana w dużym stopniu wyeliminowała tę cechę^[1].

Ruch oceniany jest jako poprawny, z wykrokiem średniej długości^[5].

Najczęściej spotykane są maści kasztanowata oraz gniada^[5][2], rzadziej kara^[4]. Niektórzy autorzy (Pickeral 2003 ↓, s. 252) podkrślają, że umaszczenie występuje wyłącznie w odcieniach gniadej lub kasztanowatej^[1].

Współcześnie freibergery używane są jako koń wszechstronny, głównie w rolnictwie^[1] oraz rekreacji^[5]. Mogą być użytkowane zarówno jako konie wierzchowe^[1] (turystyka konna, jazda westernowa, sporadycznie skoki, niższe klasy w ujeżdżeniu, woltyżerka), jak i koń pociągowy^[2] w zaprzęgu^[2][1] oraz koń roboczy wykorzystywany w leśnictwie^[2][1].

Należy do ras górskich, które z natury cechują się dużą pewnością chodu i wytrzymałością, dzięki czemu dobrze radzą sobie w terenie pagórkowatym i górskim^[1].

Dodatkowo zyskały uznanie jako konie wykorzystywane w hipoterapii^[4], sporcie osób z niepełnosprawnościami oraz w woltyżerce^[2]. W kraju pochodzenia utrzymywane są również jako konie sportowe oraz rzeźne^[2][4].

Freiberger jest rasą konia wyhodowaną w Narodowej Stadninie Koni(inne języki) w Avenches w Szwajcarii^[8], gdzie do dziś jest to główny ośrodek hodowli^[4]. Jej ukształtowanie nastąpiło, gdy do hodowli wykorzystano przede wszystkim linie koni zimnokrwistych^[8]. W procesie doskonalenia rasy stosowano również ogiery importowane, zwłaszcza pochodzenia normandzkiego oraz anglo-normandzkiego^[8]. W Avenches utrzymywano ponadto ogiery ras gorącokrwistych, w tym hanowerskie oraz szwedzkie gorącokrwiste, które miały wpływ na dalszy rozwój hodowlany freibergera^[8].

Dzięki sprężystemu, wyniosłemu ruchowi zainteresowanie końmi rasy Freiberger w ostatnich latach systematycznie wzrasta^[2]. Populacja obejmuje około 300 klaczy hodowlanych i blisko 100 ogierów wpisanych do ksiąg stadnych, przy czym część źrebiąt kierowana jest na ubój^[5]. W obrębie rasy wyróżnia się typ lżejszy i cięższy^[5][1].

Wraz ze wzrostem zainteresowania rekreacją i sportem jeździeckim współczesna hodowla koncentruje się głównie na typie lżejszym, jednak znaczenie starszego, cięższego typu freibergera pozostaje istotne, co znalazło odzwierciedlenie w zaliczaniu rasy do koni typu ciężkiego^[1]. W ostatnich latach, w celu poprawy cech użytkowych pod wierzch, do hodowli wprowadzono krew szwedzkiego konia gorącokrwistego Aladina oraz polskiego araba czystej krwi Doktrynera^[5].

• Silke Behling: Rasy koni: 100 najbardziej znanych ras. Wyd. I. Warszawa: Muza, 2007. ISBN 978-83-7495-142-5. (pol.).
• Jessica Bunjes: Rasy koni: wzorzec, historia, przeznaczenie. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2009. ISBN 978-83-7243-730-3. (pol.).
• Elwyn Hartley Edwards: Enzyklopädie der Pferde. München: Dorling Kindersley, 2000. (niem.).
• Martin Haller: Rasy koni. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2001. ISBN 83-7073-121-X.
• Tamsin Pickeral: PFERDE & PONYS. Londyn: Parragon, 2003. ISBN 0-7525-9601-2.
• Peter Thein: Handbuch PFERD. Zucht, Haltung, Ausbildung, Sport, Medizin, Recht. Monachium: BLV Verlaggeselschaft, 2000. ISBN 3-405-15099-X. (niem.).
• Ewa Walkowicz: Konie: pochodzenie, rasy, cechy. Warszawa: Wydawnictwo SBM, 2013. ISBN 978-83-7845-327-7. OCLC 840330368.