Fuzuli

Mehmed ibn Süleyman Fuzuli (ur. ok. 1495, zm. 1556) – azerski poeta tworzący w językach perskim, azerskim i arabskim.

Muhammed, syn Suleymana Fuzuli, urodził się w 1494 roku w Karbali na terenie obecnego Iraku^[1]. Naukowcy przypuszczają, że jego rodzina, która pochodziła ze słynnego tureckiego (oguzyjskiego) plemienia Bajat, jak wiele innych wyemigrowała pod koniec XV w. z terytorium Azerbejdżanu do Iraku^[2]. O życiu prywatnym poety i jego rodzinie informacje są bardzo skąpe. Wiadomo, że miał syna, który pisał pod pseudonimem Fazli^[3]. Mimo koczowniczego pochodzenia, rodzina Fuzûlî od dawna była osiedlona w miastach.

Początkowo Fuzuli był nauczany przez swojego ojca, muftiego w Al-Hilla, następnie przez nauczyciela o imieniu Rahmetullah. W tym czasie poznał języki turecki i arabski. Jego ojczystym językiem był język azerski.

W 1534 osmański sułtan Sulejman I Wspaniały podbił Bagdad, w którym mieszkał Fuzuli. Poeta uzyskał wówczas możliwość zostania nadwornym poetą. Uzyskał wówczas stypendium, które jednak z powodu biurokracji nigdy nie zostało mu wypłacone.

Fuzuli zmarł w 1556 podczas epidemii dżumy.

Wybitny azerbejdżański poeta Muhammed Fuzuli jest nie tylko perłą azerbejdżańskiej literatury, lecz jednym z najbardziej rozpoznawalnych i słynnych poetów na całym turkijskojęzycznym Wschodzie^[1]. W czasach, gdy na muzułmańskim Wschodzie językiem poezji był perski, Fuzulemu udało się doprowadzić do perfekcji pisanie poezji w języku tureckim^[4].

Z utworów Fuzulego wynika, że bardzo dobrze znał wschodnią literaturę, miał dużo wiadomości o świecie islamu, o naukach religijnych i świeckich. W swoich utworach wypowiada się na tematy związane z różnymi dziedzinami wiedzy, takimi jak: filozofia, logika, prawo, astronomia, astrologia, muzyka i medycyna, matematyka, geometria i chemia. Twórczość Fuzulego reprezentuje wiele gatunków literackich – pisał prozę i poezję. Nie wszystkie dzieła poety do naszych czasów dotrwały. Spuścizna literacka Fuzulego jest ogromna, najsłynniejsze dzieła to: Dywan azerbejdżański (turecki); Dywan perski; Dywan składający się z kasyd w języku azerbejdżańskim, perskim i arabskim; poemat miłosny Lajla i Madżnun; poematy allegoryczne Beng ü Badə (Haszysz i Wino), Heft dżam (Siedem pucharów); Şikayətnamə i inne listy; alegoryczne, społeczno-filozoficzne utwory napisane prozą w języku perskim Səhhət və Mərəz (Zdrowie i choroba) i Rind ü Zahid (Wesołek i asceta); napisany prozą w języku tureckim Hadikatüs-süada (Ogród szczęśliwych); Tərcümeyi-Hədisi-Ərbəin (Tłumaczenie czterdziestu hadisów); traktat religijno-filozoficzny w języku arabskim Mətləül etiqad (Wschód Wiary) oraz inne^[5].

W swoim traktacie Wschód Wiary Fuzuli wyłożył poglądy filozofów starożytnej Grecji i Bliskiego Wschodu oraz rozwinął swe własne poglądy na zagadnienia teorii poznania, pochodzenie świata, pochodzenie życia i in.^[6] W tym traktacie Fuzuli dotykał również zagadnień etyki, estetyki i polityki^[7].

Fuzûlî stworzył trzy dywany w językach perskim, arabskim i azerskim, jak również wiele poematów. Jednym z najsłynniejszych jego poematów jest Haszysz i Wino, w którym porównuje on sułtana Bajazyda II do haszyszu a szacha Isma'ila I do wina. Równie znany jest poemat Lajla i Madżnun, którego tematem jest klasyczna bliskowschodnia historia miłosna Lajli i Madżnuna.

Fuzûlî uważany jest za jednego z najwybitniejszych poetów tureckich. Jego twórczość miała ogromny wpływ na literaturę zarówno Turcji jak i Azerbejdżanu.

Poemat Beng ü Bâde został przetłumaczony na język polski przez Stanisławę Płaskowicką-Rymkiewicz pt. Haszysz i Wino i wydany w 1973 roku przez Ossolineum.

Stanisława Płaskowicka-Rymkiewicz przełożyła poemat Fuzulego Haszysz i wino.

• S. Płaskowicka-Rymkiewicz: Posłowie. W: Suleymanoglu Mehmed Fuzuli: Haszysz i Wino. S. Płaskowicka-Rymkiewicz (przekład i posłowie). Warszawa: Ossolineum, 1973. (pol.).

po polsku

• Şəhla Kazımova: Muhammed Fuzuli – poeta i filozof (Məhəmməd Füzuli – şair və mütəfəkkir). W: Muhammed Fuzuli: Gazele. Redaktor dr Janusz Krzyżowski, redaktor naukowy dr Shahla Kazimova(inne języki), odpowiedzialny za publikację Samir Rzayev, III Sekretarz Ambasady Azerbejdżanu. Warszawa: Oficyna Olszynka, 2014, s. 8–22. ISBN 978-83-939215-5-3. (pol. • azer.).

w językach obcych

• A.O. Маковельский: Народы Закавказья (sekcja "Azerbejdżan"). W: История философии. Pod redakcją M.A. Dynnika, M.T. Jowczuka, B.M. Kiedrowa(inne języki), M.B. Mitina, T.I. Ojzermana i A.F. Okułowa(inne języki). T. I. Cz. 3:II: Философская и социологическая мысль народов СССР. Moskwa: Wydawnictwo Akademii Nauk ZSRR, 1957, s. 249–263. (ros.).
• Ə. Səfərli, X. Yusifli: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (qədim və orta əsrlər tarixi). Bakı: Ozan, 2008. (azer.).