Geopolityka

Geopolityka – dziedzina wiedzy badająca wzajemne zależności między geografią (przestrzenią, położeniem, zasobami naturalnymi, klimatem) a polityką, w szczególności polityką zagraniczną i stosunkami międzynarodowymi^[1]. Termin został po raz pierwszy użyty przez szwedzkiego politologa Rudolfa Kjelléna w artykule Studier öfver Sveriges politiska gränser, opublikowanym w 1899 roku w sztokholmskim czasopiśmie „Ymer"^[2].

Geopolityka jako zorganizowana dyscyplina ukształtowała się na przełomie XIX i XX wieku w pracach Kjelléna, Friedricha Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Mackindera i Karla Haushofera. Po II wojnie światowej termin był przez kilka dekad unikany w środowiskach akademickich ze względu na skojarzenia z nazizmem i doktryną Lebensraum^[3]. Odrodzenie nastąpiło w latach 70., gdy Henry Kissinger przywrócił termin do dyskursu politycznego, a po zakończeniu zimnej wojny geopolityka stała się ponownie jednym z centralnych pojęć w analizie stosunków międzynarodowych^[1].

We współczesnej nauce geopolityka funkcjonuje w dwóch odmianach: geopolityka klasyczna (realistyczna), poszukująca prawidłowości w relacjach między przestrzenią a potęgą, oraz geopolityka krytyczna, badająca sposoby, w jakie aktorzy polityczni konstruują i wykorzystują wyobrażenia geograficzne w dyskursie politycznym^[4].

Geopolityka wyrosła z XIX-wiecznej geografii politycznej. Friedrich Ratzel, niemiecki geograf, w pracy Politische Geographie (1897) sformułował koncepcję państwa jako organizmu terytorialnego (niem. Staat als Lebensform), który rośnie, kurczy się lub umiera w zależności od zdolności do opanowania przestrzeni^[1]. Ratzel wprowadził pojęcie Lebensraum (przestrzeni życiowej), które miało opisywać zapotrzebowanie terytorialne rozwijających się społeczeństw^[3].

Rudolf Kjellén, uczeń Ratzela, poszedł dalej, tworząc w 1916 roku całościową teorię państwa, w której geopolityka stanowiła jedną z pięciu kategorii analitycznych (obok ekopolityki, demopolityki, socjopolityki i kratopolityki). Kjellén twierdził, że państwo jest nierozerwalnie związane z terytorium, na którym funkcjonuje, i pozostaje w ciągłej rywalizacji z sąsiadami o zasoby i wpływy^[2][5].

Alfred Thayer Mahan, amerykański admirał, w pracy The Influence of Sea Power upon History (1890) argumentował, że kontrola nad morzami jest kluczowym czynnikiem dominacji globalnej. Mahan wskazywał na sześć warunków potęgi morskiej: położenie geograficzne, ukształtowanie wybrzeża, rozmiary terytorium, wielkość populacji, charakter narodowy i charakter rządu. Jego koncepcje wywarły bezpośredni wpływ na politykę morską USA, Wielkiej Brytanii i Japonii na przełomie XIX i XX wieku^[1].

Halford John Mackinder w wykładzie The Geographical Pivot of History (1904), a następnie w książce Democratic Ideals and Reality (1919), sformułował koncepcję Heartlandu: wewnętrznego obszaru Eurazji, niedostępnego dla potęg morskich, którego kontrola miała według niego decydować o panowaniu nad światem. Prawo Mackindera streszcza się w formule: kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Heartlandem; kto panuje nad Heartlandem, panuje nad Światową Wyspą (Eurazją i Afryką); kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem^[6].

W 1943 roku Mackinder zmodyfikował swoją teorię, wprowadzając pojęcie Midland Ocean Basin (basenu północnego Atlantyku) jako morskiego odpowiednika Heartlandu i przewidując rywalizację dwóch ośrodków: atlantyckiego (USA, Wielka Brytania, Francja) i kontynentalnego (ZSRR)^[7].

Nicholas Spykman, amerykański politolog holenderskiego pochodzenia, polemizując z Mackinderem, argumentował w pracy The Geography of the Peace (1944), że kluczem do globalnej dominacji nie jest Heartland, lecz Rimland: pas państw położonych na obrzeżach Eurazji, między potęgą lądową wnętrza kontynentu a potęgami morskimi. Koncepcja Spykmana wpłynęła bezpośrednio na amerykańską doktrynę powstrzymywania w okresie zimnej wojny^[1].

Karl Haushofer, niemiecki generał i geograf, stworzył koncepcję podziału świata na cztery panregiony geopolityczne, rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki (europejsko-afrykański), rosyjski i japoński (wschodnioazjatycki). Jako założyciel czasopisma Zeitschrift für Geopolitik (1924) upowszechnił geopolitykę w Niemczech^[3]. Haushofer utrzymywał kontakty z Rudolfem Hessem i przekazywał mu koncepcje geopolityczne, które w zradykalizowanej formie trafiły do ideologii nazistowskiej. Stopień bezpośredniego wpływu Haushofera na Hitlera pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków: część badaczy traktuje go jako „intelektualnego ojca chrzestnego" nazistowskiej ekspansji, inni wskazują na znaczne różnice między akademicką geopolityką Haushofera a praktyką III Rzeszy^[3].

Carl Schmitt zaproponował interpretację dziejów jako konfliktu między potęgami morskimi (talassokracjami) a potęgami lądowymi (tellurokracjami), posługując się biblijną symboliką Lewiatana (morze) i Behemota (ląd). Koncepcję tę rozwinął George Modelski w teorii cykli hegemonicznych^[7].

W latach 90. XX wieku, w reakcji na dominację podejścia realistycznego, ukształtowała się geopolityka krytyczna (ang. critical geopolitics), czerpiąca z poststrukturalizmu, prac Michela Foucaulta i Jacques'a Derridy^[4]. Jej twórcami byli Gearóid Ó Tuathail, Simon Dalby i John Agnew, którzy argumentowali, że geopolityka klasyczna nie tyle opisuje obiektywne prawidłowości przestrzenne, ile konstruuje wyobrażenia o świecie, które służą uzasadnianiu polityki mocarstw^[8].

Ó Tuathail w pracy Critical Geopolitics (1996) wyróżnił trzy poziomy analizy^[4]:

• geopolityka formalna – teorie akademickie (Mackinder, Spykman, Brzezinski);
• geopolityka praktyczna – dyskurs polityków i dyplomatów (przemówienia, dokumenty strategiczne);
• geopolityka popularna – reprezentacje geopolityczne w mediach, filmach, grach i kulturze masowej.

Geopolityka krytyczna nie proponuje własnej teorii przestrzeni, lecz bada, w jaki sposób kategorie geograficzne (Heartland, Oś Zła, Wolny Świat) są konstruowane, naturalizowane i wykorzystywane do mobilizacji poparcia dla określonej polityki^[8].

Zakończenie zimnej wojny w 1991 roku otworzyło debatę o nowym porządku geopolitycznym. Główne stanowiska w tej debacie wyznaczają cztery prace z lat 90. i początku XXI wieku:

Francis Fukuyama w Końcu historii (1992) argumentował, że upadek komunizmu oznacza trwałe zwycięstwo demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej, co czyni rywalizację geopolityczną anachronizmem^[9].

Samuel Huntington w Zderzenie cywilizacji (1996) zaproponował model, w którym po zakończeniu zimnej wojny główną osią konfliktów stają się różnice cywilizacyjne (zachodnia, konfucjańska, islamska itd.), a nie ideologiczne czy ekonomiczne^[10].

Zbigniew Brzeziński w Wielka szachownica (1997) utrzymywał, że Eurazja pozostaje „wielką szachownicą", na której rozgrywa się rywalizacja o globalną hegemonię, i że strategicznym celem USA powinno być zapobieganie powstaniu mocarstwa zdolnego do zdominowania tego kontynentu^[11].

John Mearsheimer w Tragedii polityki mocarstw (2001) sformułował teorię realizmu ofensywnego, według której mocarstwa dążą do hegemonii regionalnej i będą nieuchronnie wchodzić w konflikt, niezależnie od ustroju politycznego^[12].

Inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku jest interpretowana przez część analityków jako potwierdzenie klasycznych tez geopolitycznych o rywalizacji o kontrolę nad Heartlandem, choć inni podkreślają, że redukcja konfliktu do kategorii przestrzennych pomija wymiar ideologiczny, ekonomiczny i wewnątrzpolityczny^[1].

Polska tradycja geopolityczna sięga przełomu XIX i XX wieku. Za twórcę polskiej tradycji geopolitycznej uważa się Eugeniusza Romera (1871–1954), geograf i kartograf, autor prac Rola rzek w historii i geografii narodów (1901) i Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939). Romer podkreślał pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym, w opozycji do tezy Wacława Nałkowskiego o przejściowym (tranzytowym) charakterze tego obszaru^[13].

Do polskich geopolityków zalicza się ponadto m.in. Maria Kiełczewska, Leszek Moczulski (autor Geopolityki. Potęgi w czasie i przestrzeni, 1999), Jacek Bartosiak (Pacyfik i Eurazja. O wojnie, 2016) oraz Leszek Sykulski, założyciel Instytutu Geopolityki i redaktor czasopisma Przegląd Geopolityczny^[5][14].

W Polsce działają m.in. Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki i Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych^[5]. Od 2022 roku Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oferuje studia I i II stopnia z geopolityki^{[potrzebny przypis]}.

Do subdyscyplin geopolityki zalicza się:

• geoekonomię – badanie zależności między geografią a procesami gospodarczymi;
• geostrategię – zastosowanie analizy geopolitycznej do planowania wojskowego i polityki bezpieczeństwa;
• geohistorię – badanie wpływu czynników geograficznych na procesy historyczne;
• astropolitykę – rozszerzenie analizy geopolitycznej na przestrzeń kosmiczną.

Główny zarzut wobec geopolityki klasycznej dotyczy determinizmu geograficznego: założenia, że położenie i warunki fizyczne przesądzają o losach państw. Krytycy wskazują, że takie podejście marginalizuje rolę instytucji, kultury, technologii i wyborów politycznych^[1].

Związek geopolityki z III Rzeszą, w szczególności instrumentalizacja pojęcia Lebensraum, sprawił, że po 1945 roku termin został w dużej mierze wycofany z obiegu akademickiego. W anglosaskich naukach politycznych geopolityka odrodziła się dopiero w latach 70. i 80., częściowo za sprawą Kissingera, częściowo dzięki geografom krytycznym, którzy poddali klasyczne teorie dekonstrukcji zamiast je kontynuować^[3][4].

Geopolityka krytyczna zwraca uwagę, że kategorie geopolityczne (Heartland, Rimland, Oś Zła) nie są neutralnym opisem rzeczywistości, lecz narzędziami dyskursywnymi, które służą uzasadnianiu określonej polityki. Ó Tuathail argumentuje, że „geopolityka nie opisuje świata takim, jakim jest, lecz tworzy świat, w którym określona polityka wydaje się jedyną racjonalną odpowiedzią"^[4].

• geografia polityczna
• stosunki międzynarodowe
• realizm (stosunki międzynarodowe)
• Heartland (geografia)
• Rimland
• polityka wielowektorowa
• państwo buforowe
• Lebensraum
• zderzenie cywilizacji

• Klaus Dodds: Geopolitics: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2019. ISBN 978-0-19-883076-4.
• Zbigniew Lach, Julian Skrzyp: Geopolityka i geostrategia. Warszawa: Wydawnictwo AON, 2007. ISBN 978-83-7523-015-4.