Lucjan Cylkowski
 Tablica w Bazylice Kolegiacka Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Gdyni | |
| Data i miejsce urodzenia |
23 maja 1907 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
12 lipca 1944 |
| Stopień harcerski |
harcmistrz |
| komendant Hufca Gdynia-Śródmieście | |
| Okres sprawowania |
od 1938 |
Lucjan Brunon Cylkowski (pseudonim „Lutek”, „Papa Lutek”, „Żuk”[1.1], ur. 23 maja 1907 w Zimnych Zdrojach, zm. 12 lipca 1944 w KL Stutthof[2]) – polski harcmistrz, komendant hufca Szarych Szeregów w Gdyni, szef łączności konspiracyjnej ZWZ-AK w Podokręgu Północno-Zachodnim.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Był synem Stanisława, właściciela niewielkiego gospodarstwa rolnego, i Marty z Makowskich[3]. Ukończył szkołę powszechna w Liniewie. W 1927 roku zdał maturę w seminarium nauczycielskim w Kościerzynie, po czym podjął pracę nauczyciela geografii i przyrody w szkole w Pucku[2][3]. Był aktywny również w ramach oświaty dorosłych w Wejherowie[1.1].
W 1930 roku otrzymał posadę w Szkole Podstawowej nr 1 w Gdyni przy ul. 10 lutego, gdzie pracował do wybuchu II wojny światowej[1.1]. W latach 1931–1932 uczył się w Wyższym Kursie Nauczycielskim w Warszawie w zakresie geografii i przyrody[2]. Podczas pracy w Gdyni angażował się w działalność harcerską. Prowadził drużynę harcerską przy Szkole Podstawowej nr 1 w Gdyni, później sprawował funkcję instruktora w gdyńskim hufcu harcerzy. W 1938 roku, po przekształceniu hufca w Morski Rejon Harcerzy, Cylkowski został komendantem hufca Gdynia-Śródmieście[1.1].
W 1935 roku ożenił się z Heleną Madsen – Dunką, której ojciec był pracownikiem firmy budującej falochrony w gdyńskim porcie. Tuż przed wybuchem II wojny światowej żona Cylkowskiego wraz z dwoma córkami wyjechała do Danii[3]. Lucjan Cylkowski pozostał w Polsce w celu przygotowania harcerskich służb pomocniczych w Wojskowej Komendzie Rejonu i dowództwie Marynarki Wojennej[2][3]. W sierpniu 1939 roku objął stanowisko komendanta Wojennego Pogotowania Harcerzy w Gdyni[2].
9 września 1939 roku wydał ochotniczemu oddziałowi harcerskiemu rozkaz do walki obronnej o Gdynię. W maju 1940 roku został mianowany komendantem Hufca Szarych Szeregów w Gdyni. W połowie 1941 roku został szefem łączności kurierskiej Podokręgu Północno-Zachodniego w Okręgu Pomorze ZWZ-AK[2]. Do zadań Cylkowskiego należała organizacja łączności kurierskiej na trasie Gdynia–Bydgoszcz, Gdynia–Warszawa, Gdynia–Sztokholm. Dostarczył informację o położeniu bazy Kriegsmarine oraz o ruchach okrętów niemieckich[3]. W czasie okupacji pracował w warsztacie szewskim Rhodego przy ul. Abrahama w Gdyni[2][3]. W warsztacie oraz w swoim domu prowadził lokale konspiracyjne[2].
Na skutek dekonspiracji sieci Armii Krajowej w Bydgoszczy (według innego źródła: prowokacji agenta Gestapo Witolda Świętochowskiego[2]), 30 września 1942 roku Cylkowski został aresztowany[3]. Był przesłuchiwany w Gestapo na Kamiennej Górze w Gdyni i Gdańsku[2][3]. Według powojennej relacji agenta Gestapo Jana Kaszubowskiego Cylkowski załamał się i ujawnił niektóre tajemnice organizacyjne, przy czym zdaniem Kaszubskiego informacje te nie były na tyle istotne, by możliwe było rozpracowanie punktów łączności z Warszawą i Sztokholmem bądź też umożliwiłyby zatrzymanie wielu członków ruchu oporu na Pomorzu[1.2]. W 1943 Cylkowski został skazany na śmierć, lecz na skutek interwencji konsula Danii Mogensenem, brata matki (oficera Wehrmachtu zamieszkałego w Dortmundzie) i dyrektora stoczni Deutsche Werke Kiel-Gotenhafen egzekucja została wstrzymana w zamian za deklarację współpracy z Gestapo w schwytaniu członków Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”[1.3][2]. W areszcie śledczym Cylkowski nawiązał kontakt z szefem łączności w Komendzie Naczelnej Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” Juliuszem Koszałką ps. „Jeremi”, „Jeż”, że po ucieczce zerwie kontakt z Niemcami[1.4].
W kwietniu 1943 roku (tuż przed Wielkanocą) zorganizowano mu sfingowaną ucieczkę podczas transportu więźniów. Gestapo zawiozło go do okolic leśniczówki w Borczu. Cylkowski nie dotarł do leśniczówki. Udał się do Kartuz, gdzie przekazał kierownictwu Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” informacje, jacy gryfowcy są poszukiwani przez Gestapo. Po krótkim pobycie w Kartuzach Cylkowski ukrył się w elektrowni wodnej w Bolszewie[1.4]. W ukryciu pomógł mu nadzorca elektrowni Paweł Kuperszmit[2]. Ukrywając się w elektrowni Cylkowski utrzymywał kontakt z Mogesenem i żołnierzami Armii Krajowej[1.5]. Dzięki ostrzeżeniom Cylkowskiego wielu członków pomorskiego ruchu oporu uniknęło aresztowania[3]. Gdy Gestapo zorientowało się, że Cylkowski uciekł, wydała za nim list gończy. Cylkowski został oskarżony o rzekome zabicie policjanta niemieckiego[1.4]. 10 marca 1944 roku został on ponownie aresztowany i osadzony w więzieniu w Gdańsku[2]. Okoliczności ponownego zatrzymania Cylkowskiego pozostają niejasne. Historyk Andrzej Gąsiorowski założył, że Gestapo prawdopodobnie poznała miejsce kryjówki po przejęciu archiwum Jóżefa Dambka w dniu jego morderstwa 4 marca 1944 roku. Według innych hipotez cytowanych przez Gąsiorowskiego Gestapo odkryło kryjówkę podczas obserwowania konsula Morgensena bądź też otrzymała informację wskutek zdrady jednej z łączniczek „Gryfa Pomorskiego”, która utrzymywała kontakt między Cylkowskim a Dambkiem[1.5].
Podczas ponownego śledztwa był torturowany[2]. 8 czerwca 1944 Cylkowski został osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie otrzymał numer 36573. Jako więzień polityczny trafił do obozu wyłącznie w celu wykonania egzekucji. Tuż przed wykonaniem kary śmierci został podleczony w obozowym rewirze[1.5]. 12 lipca 1944 roku o godzinie 18:20 został stracony przez powieszenie[2]. Okoliczności wydania wyroku śmierci pozostają niejasne. Historyk Bogdan Chrzanowski wysunął pogląd, że wyrok mógł ustanowić policyjny sąd doraźny działający na Pomorzu, przy czym działalność policji (odnotowywana w dokumentach Delegatury Rządu RP na Kraj i prasie podziemnej) nie została potwierdzona[4]. Cylkowski został stracony wraz z trzema innymi więźniami: Polską i dwoma Rosjanami. Według relacji innego byłego więzienia KL Stutthof Lecha Duszyńskiego, podczas egzekucji byli obecni Paul Werner Hoppe, Theodor Meyer i dr Otto Heidl. Po odczytaniu wyroku Cylkowski miał krzyknąć Niech żyje Polska[5]. Ciało Cylkowskiego skremowano w obozowym krematorium[1.5].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Lucjan Cylkowski jest patronem ulicy biegnącej na Kępie Redłowskiej w Gdyni[6], Szkoły Podstawowej nr 13 w Gdyni (od 1975)[7] oraz 36 Gdyńskiej Drużyny Harcerskiej należącej do Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, działająca od 1963 roku[8]. 23 maja 1987 roku w budynku Szkoły Podstawowej Nr 13 odsłonięto tablicę upamiętniającą harcmistrza Cylkowskiego[7].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Andrzej Gąsiorowski, Cylkowski Lucjan Brunon, [w:] Anna Zakrzewska, Elżbieta Zawacka (red.), Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939–1945. Część 4, Toruń: Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, 1998, s. 33–37, ISBN 83-905659-7-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Krzysztof Komorowski, Konspiracja pomorska 1939–1947, Gdańsk: Novus Orbis, 1993, s. 43–44.
- ↑ a b c d e f g h i Andrzej Gąsiorowski, CYLKOWSKI Lucjan, [w:] Stanisław Gierszewski (red.), Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, tom I: A–F, Gdańsk 1992, s. 235–236.
- ↑ Bogdan Chrzanowski, Niemiecki aparat administracyjno-policyjny na Pomorzu w świetle zachowanych dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego i wydawnictw podziemnych z lat 1940–1944, [w:] Katarzyna Minczykowska, Jan Sziling (red.), Władze i społeczeństwo niemieckie na Pomorzu Wschodnim i Kujawach w latach okupacji niemieckiej (1939–1945). Materiały XIV sesji popularnonaukowej w Toruniu w dniu 13 listopada 2004 roku, Toruń: Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek”, 2005, s. 84, ISBN 83-88693-07-7.
- ↑ Kartka z wykonania egzekucji. Rocznica wykonania egzekucji na Lucjanie Cylkowskim [online], stutthof.org [dostęp 2026-03-11] [zarchiwizowane z adresu 2017-02-17].
- ↑ Stanisław Gierszewski (red.), Pomorscy patroni ulic Trójmiasta, wyd. I, Wrocław: Ossolineum, 1977, s. 50–54.
- ↑ a b Historia szkoły [online], sp13gdynia.pl [dostęp 2026-03-11].
- ↑ 36 Gdyńska Drużyna Harcerzy im. hm. Lucjana Cylkowskiego [online], gdansk.naszemiasto.pl, 8 czerwca 2013 [dostęp 2026-03-11].
