Mincerz

Zobacz hasło mincerz w Wikisłowniku

Mincerz, mincarz (niem. Münzer, łac. monetarius) – pracownik mennicy produkujący monety.

W starożytności i średniowieczu mincerz był wyspecjalizowanym rzemieślnikiem zajmującym się biciem monet z powierzonych kruszców, miedzi i stopów brązu przy pomocy pary żelaznych stempli menniczych. We wczesnym średniowieczu poza wytwarzaniem monet w mennicy władcy feudalnego pełnił również funkcje urzędowe związane z pobieraniem opłat targowych i myta, a także z przymusową wymianą monety (renovatio monetae)^[1]. Nierzadko spełniał też inne funkcje skarbowe, jak sprzedaż soli monopolowej, pobór podatków czy ściganie fałszerzy pieniądza itp.^[2]

Z upływem czasu mincerze tracili te dodatkowe uprawnienia, stając się głównie rzemieślnikami od wytwarzania pieniądza bilonowego. Ich nadzorca faktycznie stał się książęcym lub królewskim urzędnikiem zarządzającym mennicą i zasobami pieniężnymi władcy. Od XIII wieku w organizacji pracy menniczej nastąpiła specjalizacja, z odpowiadającym za całość mincmistrzem (niem. Münzmeister), mincerzami rytującymi stemple (tłoki) i wybijającymi monety oraz probatorem (wardejnem), którego zadaniem było nadzorowanie jakości stopu i wybitych monet^[1]. Uogólnione pojęcie mincerza w praktyce stwarzało pewne niejasności. Mincmistrz (mincmajster), będący jako kierownik warsztatu (bądź całej mennicy) organizatorem produkcji i obrotu monetarnego, mógł też być jedynie zamożnym przedsiębiorcą dzierżawiącym mennicę i angażującym jej personel. We wcześniejszym mennictwie chwiejne było także rozgraniczenie pomiędzy rzemieślnikiem – mincerzem wybijającym monetę i artystą – rytownikiem (grawerem) sporządzającym według projektu tłoki (stemple) mennicze^[3].

W rozwiniętym systemie organizacji mennictwa XIV-XV wieku (wzorcowe dla wschodniej Europy były mennice krzyżackie), stojący na czele tej instytucji mincmajster miał do pomocy nie tylko wardejna i rachmistrza (pisarza) prowadzącego księgi oraz artystę-rytownika tłoków (późniejszego medaliera). Roboczy personel mennicy składał się ponadto z odkuwających sztaby metalu kowali, przykrawaczy, wybielaczy i dokonujących tłoczeń wyciskaczy, nie licząc szeregu osób służebnych. Uczniowie profesji i czeladnicy nosili barwne stroje z odpowiednimi oznaczeniami i naszytymi dzwoneczkami, których obecność miała zapobiegać kradzieżom itp. nadużyciom ^[4].

Mincerze zazwyczaj wywodzili się z mieszczaństwa i należeli do odrębnej grupy zawodowej, podlegającej bezpośrednio miejscowemu władcy. W średniowiecznej Polsce ich zawód cechował znaczny udział cudzoziemców^[1]. Szczególnie miejsce wśród nich zajmowali Żydzi, których obecność wyraźnie zaznaczyła się z końcem XII wieku, za panowania Mieszka III, gdy powierzono im dzierżawę i kierownictwo mennicy gnieźnieńskiej (świadectwem są brakteaty z napisami hebrajskimi)^[5].

Zobacz multimedia związane z tematem: Mincerz

W epoce nowożytnej działalność mincerza uległa radykalnej zmianie poprzez mechanizację produkcji wkraczającą do europejskiego mennictwa. W 1550 w austriackim Hall uruchomiono pierwszą prasę walcową, która na paskach blachy srebrnej lub brązowej wytłaczała monetę wieloma stemplami wyrytymi na obwodzie walców; krążek menniczy był tylko prawidłowo formowany obcinaniem. Przyspieszyło to znacznie tempo produkcji, co np. w latach 40. XVII wieku umożliwiało szwedzkiej mennicy w Inflantach wybicie 80 monet w ciągu zaledwie minuty^[6][7]. Wydajność mennic zwiększył kolejny wynalazek prasy śrubowej, tzw. balansówki (fr. balancier), dokonany (1640) przez Jeana Varina za panowania Ludwika XIV. Polegał on na mechanicznym działaniu dwóch stempli tłoka poruszanego śrubą: zamocowanego na stałe dolnego (nieruchomego) i górnego, połączonego ze śrubą uruchamianą za pomocą koła napędowego. Ruch i siłę uderzenia wierzchniego stempla w krążek menniczy potęgowała siła inercji obrotowych ramion obciążonych na końcach balastem^[6][7].

Dalsze udoskonalenie wprowadzone w 1817 przez Diedricha Uhlhorna polegało na zastosowaniu prasy dźwigniowej napędzanej przy pomocy maszyn parowych (w mennicach angielskich czynnych już pod koniec XVIII w.). XIX-wieczne prasy dźwigniowe pozwalały zwiększyć dzienną produkcję monet do 700-800 tysięcy sztuk. Późniejsze wykorzystanie elektryczności doprowadziło do pełnego zautomatyzowania etapów pracy współczesnego mincerza – od przygotowywania stopu menniczego do wybijania i sortowania monety bilonowej^[7].

• Dawne Zawody: mincerstwo