Opinacze

Opinacze – potoczna nazwa polskich trzewików wojskowych wprowadzonych do służby w 1958 roku^[1], używanych w okresie PRL-u i w pierwszej połowie lat 90. Nazwa wywodzi się od przekręconej nazwy spinacz oznaczającej szeroki pas spinający dół nogawki nad cholewką trzewika i zachodzący na nią. W opinaczach jest on skórzany i przyszyty do cholewki. Ze względu na charakterystyczne dwa paski spinacza, obuwie to bywało potocznie nazywane również „zającami”. Trzewiki te były wzorowane na M-1943 Combat Service Boots używanych przez armię amerykańską podczas II wojny światowej i wojny koreańskiej.

Trzewiki te ze względu na kłopoty z zaopatrzeniem w obuwie traperskie i zimowe były wysoko oceniane ze względu na relatywną wytrzymałość, solidność wykonania i prostą budowę umożliwiającą naprawę nawet przez małe zakłady szewskie. Poza armią używane były m.in. przez niektóre subkultury młodzieżowe (do momentu pojawienia się „prawdziwych” glanów) oraz budowlańców. Produkowane były przez Pomorskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Kobra”.^[2]

Trzewiki te z od 1997 sukcesywnie zastępowano znacznie nowocześniejszymi trzewikami wz. 919/MON, początkowo trzewiki wz. 919/MON produkowano z podeszwami przeznaczonymi dla opinaczy.^[2]

Pierwsze opinacze wprowadzono w 1958 roku pod oznaczeniem wz.58^[1]. Zostały zaprojektowane na bazie trzewików wz. 52 do których doszyto pas skóry z dwiema klamrami, posiadały one podeszwę gumową. W 1961 wprowadzono następny model pod oznaczeniem wz. 61.^[3] W 1967 roku wraz z wprowadzeniem ostatecznego modelu o oznaczeniu wz. 67, skórę w opinaczach zaczęto barwić: na brązowo (używane przez Wojska Lądowe) i na czarno (używane przez Lotnictwo, Marynarkę, Wojska Obrony Powietrznej Kraju).

Wprowadzono także do produkcji model buta przeznaczony dla oficerów, w którym opinacz od wewnątrz obszywany był skórą barwioną na biało, wyposażony był w inne sprzączki. W produkcji była także wersja dla jednostek desantowych, mająca inne sprzączki przy spinaczach, wyżej sznurowana i lepiej skrojona. Trzewiki z czarnej skóry otrzymywały także plutony specjalne ZOMO.

Produkowane były z relatywnie dobrej jakości skóry bydlęcej wodoodpornej. Język buta wszyty jest w systemie półmiechowym, obuwie posiada 12 bądź 14 dziurek kaletniczych na sznurówki. Buty szyte w systemie przeszywano-śrubowanym.^[4]

Podeszwa buta typu "SALUT" posiadała 5 otworów przeznaczonych do wbijania mosiężnych gwoździ, jednak w praktyce stosowano ich więcej, aby zwiększyć trwałość podeszwy. Pierwsze modele zaś posiadały 6 otworów, 2 z tyłu i 4 z przodu, różniły się także wzorem podeszwy. Mocowano je systemem szyto–klejono–dublowanym, lecz ze względu na płytki bieżnik nie zapewniały dobrych właściwości terenowych. Same buty występowały w odmianach z podeszwą zwykłą (z czasem zaprzestano wytwarzania) oraz olejoodporną dla jednostek zmechanizowanych i pancernych. Dla pododdziałów reprezentacyjnych wprowadzono modele ze skórzaną podeszwą wyposażoną w 36 gwoździ ćwiekowych w środkowej części śródstopia i stalową podkówką.^[3]

Podobne buty do polskich opinaczy były używane w wielu armiach świata, zwłaszcza w okresie powojennym, gdy amerykański pierwowzór M-1943 rozpowszechnił się zarówno w państwach NATO, jak i w Układzie Warszawskim.

• Stany Zjednoczone – M-1943 Combat Service Boots^[5]

Pierwowzór konstrukcji butów z opinaczem zapinanym na klamry z gumową podeszwą, występowały tylko w kolorze brązowym. Wprowadzone do wyposażenia US Army w 1943 roku. Używane do końca lat pięćdziesiątych XX wieku, następnie zastąpione przez trzewiki o oznaczeniu M-1962 Combat Service Boots. Były to pierwsze tego typu buty na świecie, wprowadzone w celu zastąpienia trzewików ze stuptutami (tzw. "M-1938 leggins"^[6]), których założenie zajmowało dużo czasu, a płócienny materiał niezbyt dobrze znosił wilgoć.

• Czechosłowacja – vz. 60 i vz. 72 (tzw. „kanady”)^[7]

Model vz. 60 wprowadzony na początku lat sześćdziesiątych XX wieku, inspirowany konstrukcją amerykańską. Wykonany ze skóry, wyposażony w opinacz zapinany na klamry oraz gumową podeszwę, skręcaną z przodu na 4 bądź 3 śruby, a z tyłu na 9. Rozwijano go, aż do vz. 72 wprowadzonego w 1972 roku. Produkowane w dwóch kolorach – brązowym i czarnym. Ostatecznie zastąpione nowocześniejszymi butami vz. 90.

• Francja – BMJA 52 i BMJA 65 (tzw. „rangers”)

Francuski odpowiednik opinaczy, w dokumentacji wojskowej pod oznaczeniem ''Brodequin de Marche à Jambières Attenantes modèle 1952/1965''. Pierwszy model wprowadzono do użytku w 1952 roku, w 1961 zlecono modernizację, którą wprowadzono do służby 4 lata później. Używane w armii francuskiej oraz w Legii Cudzoziemskiej aż do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Produkowane tylko w kolorze czarnym. W tych modelach obuwia paski opinacza są wyposażone w dziurki kaletnicze co zwiększa wytrzymałość obuwia. Posiadają także 8 dziurek na śruby w tylnej części obuwia. ^[8]

• Węgry – M65 Surranó i M75 Surranó

W 1965 wprowadzono na wyposażenie armii węgierskiej buty z opinaczem, jednak w przeciwieństwie do amerykańskiego pierwowzoru zapinane na jeden pasek i klamerkę zamiast dwóch. W 1975 roku zdecydowano się na modernizację - dodano drugi pasek z klamrą, dzięki czemu buty miały już dwa zapięcia. Buty te w żadnej wersji nie posiadały jakiegokolwiek wzmocnienia podeszwy w postaci gwoździ bądź śrub. Buty występowały w dwóch kolorach – brązowym oraz czarnym. Od 2010 zastępowane były nowszymi butami M10.^[9]

• Jugosławia – Cipele sa povišenim sarom (tzw. "YPA Combat Boots^[10]")

Jugosłowiańska Armia Ludowa do 1971 roku używała butów o oznaczeniu Vojničke čizme (potocznie M55) podobnych do radzieckich saperek z kirzu o pojedyńczym zapięciu na górze cholewki, w 1971 podjęto jednak decyzję o wymianie etatowego obuwia na nowszy model. Tak powstały Cipele sa povišenim sarom, które z czasem modernizowano do modelu M82. Występowały tylko w kolorze czarnym. Pierwsze modele posiadały 19 gwoździ wbijanych do czterowarstwowej podeszwy, ostatnie wersje zaś posiadały zaledwie 11 gwoździ i trzywarstwową podeszwę.^[11] Zmiany te zostały wprowadzone ze względów oszczędnościowych.

Po 1989 roku na wyposażenie Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego wprowadzono nowy typ opinaczy – trzewiki z gwoździami ochronnymi wz. 925/MON. Po rozformowaniu BRWP i utworzeniu Pułku Reprezentacyjnego Wojska Polskiego, obuwie to zostało przyjęte jako etatowe również w tej jednostce. Buty są wykonane ze skóry bydlęcej wodoodpornej barwionej na czarno, podeszwa skórzana z kruponu bydlęcego podeszwowego, wyposażona w 36 gwoździ ćwiekowych w przedniej części śródstopia, stalową podkówkę umieszczoną na pięcie oraz flek na czubku. Solidność wykonania w systemie przeszywano-śrubowanym jak i podbicie obuwia asortymentem stalowym nadaje charakterystyczny i donośny odgłos marszu krokiem defiladowym. Taki typ opinaczy produkuje Protektor S.A. W produkcji występują także opinacze z gumową podeszwą. Wcześniej stosowano trzewiki brązowe. Produkcja tych opinaczy jest obecnie ściśle regulowana i podlega szczegółowym normom oraz specyfikacjom technicznym określonym przez Ministerstwo Obrony Narodowej w Wojskowej Dokumentacji Techniczno-Technologicznej (WDTT)^[4]

Zobacz hasło opinacz w Wikisłowniku

• Glany
• Trzewiki wz 919/MON