Tertulian

Quintus Septimius Florens Tertullianus
	; Portret Tertuliana, autorstwa Andrégo Theveta (1584)
Data i miejsce urodzenia	między 150 a 160 ; Kartagina
Data i miejsce śmierci	między 230 a 240 ; Kartagina
Zawód, zajęcie	egzegeta, filozof i teolog
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Cytaty w Wikicytatach

Tertulian, właśc. Quintus Septimius Florens Tertullianus (ur. między 150 a 160 w Kartaginie, zm. między 230 a 240 tamże) – wczesnochrześcijański egzegeta, teolog, filozof i pisarz. Poglądy jego wywarły wpływ na całą zachodnią teologię III wieku. Nauczanie Tertuliana jest cennym źródłem dla teologii, szczególnie dla teologii dogmatycznej.

Życiorys

Informacje o życiu Tertuliana pochodzą głównie z pism jego samego oraz z krótkiej notki Hieronima ze Strydonu^[1].

Urodził się między 150 a 160 rokiem w pogańskiej rodzinie w Kartaginie, jako syn centuriona^[2]. Odebrał wykształcenie w rodzinnym mieście z zakresu greckiej literatury i języka^[3]. W młodości brał udział w obrzędach pogańskich i chętnie oglądał walki gladiatorów^[3]. W tym okresie odwiedził także Rzym^[3]. Ożenił się, a w 190^[4] albo ok. 193^[5] albo ok. 195 roku przeszedł na chrześcijaństwo^[6]. Na tę decyzję wpłynęła najprawdopodobniej obserwacja codziennego życia chrześcijan i lektura Pisma Świętego^[5]. Według informacji Hieronima, Tertulian został kapłanem, jednak wiarygodność tego przekazu jest niepotwierdzona^[5]. Między 203 a 207 rokiem przystąpił do montanistów^[7]. Twierdził, że jedyną godną chrześcijanina śmiercią jest śmierć męczeńska^[8]. W ramach surowej ascezy, zaprzestał pożycia małżeńskiego^[9]. Skupiał się także na szerzeniu wiedzy na temat Parakleta, jak określił Ducha Świętego Jezus w Ewangelii Jana^[10]. Około 213 roku Tertulian odszedł z Kościoła, a po kilku latach także z sekty montanistów, by założyć własną wspólnotę – tertulianistów^[11]. Zmarł w Kartaginie między 230 a 240 rokiem^[12].

Nauczanie

Tertulian odrzucił próby uzgodnienia objawienia i wiedzy rozumowej i położył nacisk na przeciwieństwo między chrześcijaństwem a kulturą świecką^[13]. Usiłował wykazać, że wiedza rozumowa jest

bezużyteczna, gdyż prawda i bez niej jest znana, będąc objawiona i przekazana w Piśmie Świętym;
jest niemożliwa, gdyż prawda przekracza rozum;
jest szkodliwa, gdyż prowadzi do błędnych nauk i zguby moralnej^[13].

Według Tertuliana prawda chrześcijańska jest jedyną potrzebną i osiągalną prawdą, a dostęp do niej uzyskuje się nie rozumem, ale wiarą. Stąd wywodziła się formuła Tertuliana, zawarta w dziele De Carne Christi (O Ciele Chrystusa):

I umarł Syn Boży, co wręcz dlatego jest wiarygodne, że jest niedorzeczne. I złożony w grobie zmartwychwstał – to jest pewne, bo niemożliwe

Et mortuus est Dei Filius, prorsus credibile est, quia ineptum est. Et sepultus resurrexit; certum est, quia impossibile est.

— De Carne Christi (O Ciele Chrystusa)

Zdanie to stało się źródłem popularnego powiedzenia „wierzę, ponieważ to absurd” (credo, quia absurdum), którego autorstwo stąd można pośrednio przypisać Tertulianowi.

Inne jego znane twierdzenia to: „Krew męczenników jest nasieniem chrześcijan” (łac. Semen est sanguis christianorum) zapisane w słynnej apologii Apologeticum 50, 13 (PL 1, 603)^[14]. Tertulian miał też powiedzieć: „Jednością heretyków jest schizma”.

Po przejściu na pozycje montanistyczne (ok. 207 r.), cechujące się rygoryzmem moralnym, jego nauczanie zaczęło odbiegać od powszechnego nauczania Kościoła – szczególnie w odniesieniu do zagadnień grzechu, przebaczenia oraz małżeństwa. Tertulian był pierwszym teologiem chrześcijańskim, który posługiwał się łaciną. To dzięki niemu zrodziła się tzw. łacina kościelna^[15]. Dla Tertuliana chrześcijanie byli ludźmi obdarzonymi nową wyższą naturą, kierowanymi przez Ducha, co zgadzało się^{[potrzebny przypis]} z wizją Pawłową życia chrześcijańskiego (por. Rz 8,14). Wyznawał poglądy millenarystyczne^{[potrzebny przypis]}. Zwalczał sektę walentynian w dziele Przeciw Walentynianom (Adversus Valentinianos).

Jako jeden z pierwszych zauważył też problemy związane z przeludnieniem i degradacją środowiska naturalnego przez człowieka: „Staliśmy się dla świata ciężarem... przyroda już dłużej nie jest w stanie nas wyżywić. Zaiste, zarazę i głód, i wojny, i trzęsienia ziemi należy postrzegać jako lek dla narodów, sposób na ograniczenie nadmiernego rozrostu rasy ludzkiej”^[16].

W kwestii duszy odrzucał dychotomizm i trychotomizm. Krytykował platońskie spekulacje o duszy, uważał, że zmartwychwstanie ciało^[17].

Tertulian zaliczany jest do najwybitniejszych pisarzy starochrześcijańskich.

Dzieła

Katolickie (ortodoksyjne)

Napisane przed ok. 207 r., określane jako katolickie, czyli ortodoksyjne, w jedności z wiarą Kościoła^[18]:

Ad martyras
Ad nationes
Apologeticum
De testimonio animae
De praescriptione haereticorum
De spectaculis
De oratione
De baptismo
De patientia
De cultu feminarum
Ad uxorem
Adversus Hermogenem
Adversus Marcionem

Montanistyczne

Napisane po ok. 207 r.^[19]:

De Pallio (ed. A. Gerlo)
Adversus Valentinianos (ed. Aem. Kroymann)
De Anima (ed. J.H. Wasznik)
De Carne Christi (ed. Aem. Kroymann) – (O Ciele Chrystusa).
De resurrectione mortuorum (ed. J. G. Ph. Borleffs)
De exhortatione castitatis (ed. Aem. Kroymann)
De corona (ed. Aem. Kroymann)
Scorpiace (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa)
De idolatria (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa)
Ad Scapulam (ed. E. Dekkers)
De fuga in persecutione (ed. J.J. Thierry)
Adversus Praxean (ed. Aem. Kroymann et Ern. Evans)
De virginibus velandis (ed. E. Dekkers)
De monogamia, CCL 2, 1227–1253, ed. E. Dekkers; przekład polski: O jednożeństwie, tłum. E. Stanula, w: Wybór pism (3), s. 57-82.
De ieiunio (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa)
De pudicitia (ed. E. Dekkers)
De fato aliaque fragmenta (ed. A. Harnack)
Adversus Iudaeos (ed. Aem. Kroymann)

Przekłady polskie

Lista^[20]:

Apologetyk Pisma Ojców Kościoła 20
Do męczenników Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
Do pogan Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
Do Skapuli Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
Do żony Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
Lekarstwo na ukłucie skorpiona Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
Napomnienie o czystości Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
O chrzcie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
O cierpliwości Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
O modlitwie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
O pokucie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
O świadectwie duszy Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29
O widowiskach Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
Preskrypcja przeciw heretykom Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5
Przeciw Marcjonowi Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 58
Przeciw Prakseaszowi Źródła Myśli Teologicznej 4
Przeciw Żydom Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29

Przypisy

↑ Turek 2001 ↓, s. 13-14.
↑ Turek 2001 ↓, s. 14-15.
↑ ^a ^b ^c Turek 2001 ↓, s. 15.
↑ Stefan Swieżawski: Dzieje europejskiej filozofii klasycznej. Warszawa: PWN, 2000, s. 331. ISBN 83-0113-188-8. (pol.).
↑ ^a ^b ^c Turek 2001 ↓, s. 16.
↑ Chrześcijańska filozofia pierwszych wieków. W: Gieorgij Aleksandrow: Historia filozofii. T. 1. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961, s. 447. OCLC 749306510. (pol.).
↑ Turek 2001 ↓, s. 17.
↑ Turek 2001 ↓, s. 18.
↑ Turek 2001 ↓, s. 19.
↑ Turek 2001 ↓, s. 18-19.
↑ Turek 2001 ↓, s. 21.
↑ Turek 2001 ↓, s. 14.
↑ ^a ^b Tertulian. W: Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. T. 1. Warszawa: PWN, 2009, s. 215. ISBN 978-83-0114-466-1. (pol.).
↑ Christine Mohrmann. S. Jerome et S. Augustin sur Tertullien. „Vigiliae Christianae”. 5, s. 112, 1951. ISSN 0042-6032. (fr.).
↑ Jean Daniélou: Teologia judeochrześcijańska. Kraków: WAM, 2002, s. 3-4. ISBN 83-7318-044-3. (pol.).
↑ Traces of development in Tertulian's theology. tertullian.org. [dostęp 2025-11-14]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
↑ Leszek Jańczuk: Dusza u Platona i Arystotelesa, podobieństwa i różnice, wpływ na potomnych. W: Paulina Szymczyk: Dialog filozoficzny o człowieku. Lublin: Tygiel, 2021, s. 101-102. ISBN 978-83-67104-05-0. (pol.).
↑ Jan-Eligius Dekkers: Opera catholica. Adversus Marcionem. Turnhout: Corpus Christianorum, 1954. ISBN 978-2-503-00011-4. (łac.).
↑ Jan-Eligius Dekkers: Opera montanistica. Turnhout: Corpus Christianorum, 1954. ISBN 978-2-503-00021-3. (łac.).
↑ Turek 2001 ↓, s. 78-79.

Bibliografia

Waldemar Turek: Tertulian. Kraków: WAM, 2001. ISBN 83-7097-798-7. (pol.).
Krzysztof Frąszczak. Doktryna i obrzędy pokuty w „De poenitentia” Tertuliana. „Wrocławski Przegląd Teologiczny”. 20, s. 109-121, 2012. ISSN 1231-1731. (pol.).

Linki zewnętrzne

Tertullian.org – internetowa baza tekstów Tertuliana.
Do żony – przekład polski.
Q. Septimi Florentis Tertvlliani Carthaginensis Presbyteri, Opera Qvæ Hactenvs Reperiri Potvervnt Omnia... w bibliotece Polona

[CITEREFTurek200113-14-1] Turek 2001 ↓, s. 13-14.

[CITEREFTurek200114-15-2] Turek 2001 ↓, s. 14-15.

[CITEREFTurek200115-3] Turek 2001 ↓, s. 15.

[Świeżawski-4] Stefan Swieżawski: Dzieje europejskiej filozofii klasycznej. Warszawa: PWN, 2000, s. 331. ISBN 83-0113-188-8. (pol.).

[CITEREFTurek200116-5] Turek 2001 ↓, s. 16.

[Aleksandrow-6] Chrześcijańska filozofia pierwszych wieków. W: Gieorgij Aleksandrow: Historia filozofii. T. 1. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961, s. 447. OCLC 749306510. (pol.).

[CITEREFTurek200117-7] Turek 2001 ↓, s. 17.

[CITEREFTurek200118-8] Turek 2001 ↓, s. 18.

[CITEREFTurek200119-9] Turek 2001 ↓, s. 19.

[CITEREFTurek200118-19-10] Turek 2001 ↓, s. 18-19.

[CITEREFTurek200121-11] Turek 2001 ↓, s. 21.

[CITEREFTurek200114-12] Turek 2001 ↓, s. 14.

[Tatarkiewicz-13] Tertulian. W: Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. T. 1. Warszawa: PWN, 2009, s. 215. ISBN 978-83-0114-466-1. (pol.).

[Mohrmann-14] Christine Mohrmann. S. Jerome et S. Augustin sur Tertullien. „Vigiliae Christianae”. 5, s. 112, 1951. ISSN 0042-6032. (fr.).

[Daniélou-15] Jean Daniélou: Teologia judeochrześcijańska. Kraków: WAM, 2002, s. 3-4. ISBN 83-7318-044-3. (pol.).

[tertulian-16] Traces of development in Tertulian's theology. tertullian.org. [dostęp 2025-11-14]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).

[Jańczuk-17] Leszek Jańczuk: Dusza u Platona i Arystotelesa, podobieństwa i różnice, wpływ na potomnych. W: Paulina Szymczyk: Dialog filozoficzny o człowieku. Lublin: Tygiel, 2021, s. 101-102. ISBN 978-83-67104-05-0. (pol.).

[Dekkers-18] Jan-Eligius Dekkers: Opera catholica. Adversus Marcionem. Turnhout: Corpus Christianorum, 1954. ISBN 978-2-503-00011-4. (łac.).

[Dekkers2-19] Jan-Eligius Dekkers: Opera montanistica. Turnhout: Corpus Christianorum, 1954. ISBN 978-2-503-00021-3. (łac.).

[CITEREFTurek200178-79-20] Turek 2001 ↓, s. 78-79.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]