Wilhelm Dilthey

Wilhelm Dilthey

Data i miejsce urodzenia	19 listopada 1833 Wiesbaden-Biebrich
Data i miejsce śmierci	1 października 1911 Seis am Schlern
profesor nauk filozoficznych
Profesura	1866
Nauczyciel akademicki
Uczelnia	Uniwersytet w Bazylei Königliche Universität Breslau Uniwersytet Humboldtów w Berlinie
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Wilhelm Christian Ludwig Dilthey (ur. 19 listopada 1833 w Wiesbaden-Biebrich, zm. 1 października 1911 w Seis am Schlern) – niemiecki filozof, teolog, pedagog i historyk. Uchodzi za jednego z założycieli (obok Friedricha Nietzschego) filozofii życia w Niemczech^[1] oraz filozoficznej hermeneutyki^[2].

Wychował się w ewangelickiej rodzinie. Jego ojciec – Maximilian Dilthey (1804-1867) pracował jako naczelny kapelan dworski w Biebrich. Matka Maria Laura (1810-1887) była córką kapelmistrza książęcego Johanna Petera Heuschkela. Wilhelm miał brata (archeologa Karla Diltheya) i siostrę^[3] .

Wilhelm Dilthey w 1852 roku ukończył gimnazjum w Wiesbaden oraz zdał egzamin dojrzałości. Wstąpił na uniwersytet w Heidelbergu by kontynuować rodzinną tradycję i studiować teologię, następnie przeniósł się na Uniwersytet Humboldtów w Berlinie^[4]. Podczas edukacji duży wpływ wywarli na niego Kuno Fischer, Friedrich Adolf Trendelenburg, Theodor Mommsen, August Boeckh i Leopold von Ranke^[5]. Rozwijało się jego zainteresowanie filozofią i historią prądów intelektualnych. w 1856 roku zdał egzamin teologiczny w Wiesbaden, wkrótce potem egzamin państwowy z filozofii w Berlinie (uprawniający do nauczania w szkołach)^[3] .

Przez następne dwa lata nauczał w gimnazjum w Joachimsthal. Następnie żył jako wolny pisarz i publikował liczne rozprawy i omówienia, często pod pseudonimem. W 1864 obronił doktorat na temat etyki Friedricha Schleiermachera i w tym samym roku habilitował się (Versuch einer Analyse des moralischen Bewußtseins (Próba analizy świadomościm oralnej)^[4]. Od 1866 roku został profesorem na Uniwersytecie w Bazylei, następnie przenosił się do Kilonii, Wrocławia i Berlina. To właśnie w Berlinie nauczał do końca 1905 roku, po zakończeniu działalności pedagogicznej spędził ostatnie lata życia pisząc różne prace naukowe. Był cenionym pedagogiem. Do jego uczniów należeli m.in.: Bernhard Groethuysen, Max Frischeisen-Köhler, Georg Misch, Herman Nohl i Eduard Spranger^[6][7].

Wilhelm Dilthey był profesorem na uniwersytetach w Bazylei (1867), Kilonii (1868-1871), Wrocławiu (od 1871-1883) oraz Berlinie (1865-1866 oraz 1882-1911)^[3] .

W okresie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim w znacznej mierze skrystalizował swoje teorie nauk humanistycznych. W 1883 wydał swoją podstawową pracę Wprowadzenie do nauk humanistycznych^[4]. W tamtym czasie spotkał się także z P. Yorckiem von Warterburgiem^[3] . Mężczyźni korespondowali ze sobą przez następne 20 lat. Listy te uważane są za jedne z najważniejszych dokumentów filozoficznych ostatnich dziesięcioleci XIX wieku^[8].

W 1874 roku ożenił się z Katherine Puttmann, z którą miał syna i dwie córki^[3] .

W 1908 otrzymał order Pour le Mérite za wkład w dziedzinie nauki i sztuki^[9].

Zmarł 1 października 1911 w Seis am Schlern z powodu dyzenterii. Pochowano go na cmentarzu w Biebrich^[3] .

Dorobek filozoficzny Diltheya obejmuje filozofię i metodologię nauk, hermeneutykę filozoficzną, antropologię oraz filozofię kultury.

Dilthey starał się określić metodologiczne podstawy nauk humanistycznych i społecznych, nazywanych przez niego łącznie "naukami o duchu" (Geisteswissenschaften). Odróżniały się one od nauk przyrodniczych (Naturwissenschaften), tym, że przedmiot ich zainteresowania wymagał oprócz sądów o faktach i sądów o prawach, także sądy wartościujące. Podstawową jednak różnicą między tymi rodzajami nauk jest ich cel. Jest nim rozumienie, a nie, jak w naukach przyrodniczych, wyjaśnianie^[10].

Dilthey wskazał hermeneutykę, jako metodę nauk humanistycznych, rozwijając tradycję Friedricha Schleiermachera. Schleiermacher jako pierwszy rozszerzył hermeneutykę poza interpretacji tekstów religijnych i prawnych, przekładając ją na wszystkie typy tekstów. Dilthey poszerzył hermeneutyczne rozważania do wszystkich oznak ludzkiego życia. Ich znaczenia zmieniają się w zależności od kontekstu i nie są nigdy ostateczne. Tak więc gesty, sztuka, styl, przepisy, architektura są zrozumiałe tylko w kontekście znaczenia^[11].

Dilthey dostrzegł jednak w hermeneutyce problem – próbując zrozumieć jednostkę w kontekście całości należy przyjąć, że znamy już tę całość. Z innej strony rozumiejąc poszczególne aspekty powinniśmy dostać całość. W wyniku tego powstaje koło hermeneutyczne. Idąc dalej nie da się zrozumieć całości bez zrozumienia szczegółu, a szczegół nie może być zrozumiany bez odwołania się do całości^[12] . Do hermeneutyki Diltheya odwoływało się później wielu filozofów, m.in. Edmund Husserl, Martin Heidegger, Ernst Cassirer, Hans-Georg Gadamer czy Paul Ricœur^[12] .

• De principiis ethices Schleiermacheri. 1864.
• Über die Einbildungskraft der Dichter. 1878.
• Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte. 1883.
• Dichterische Einbildungskraft und Wahnsinn. 1886.
• Die Entstehung der Hermeneutik. 1900.
• Die Jugendgeschichte Hegels. 1905.
• Studien zur Grundlegung der Geisteswissenschaften. 1905.
• Das Erlebnis und die Dichtung. 1906.
• Systematische Philosophie. 1907.
• Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften. 1910.

• 1967 Zbigniew Kuderowicz, Dilthey (zawiera tłumaczenia fragmentów tekstów);

• 1982 Pisma estetyczne;
• 1987 O istocie filozofii i inne pisma;
• 2005 Budowa świata historycznego w naukach humanistycznych (Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften), tłum. Elżbieta Paczkowska-Łagowska.

• Otto Friedrich Bollnow: Dilthey, Wilhelm. W: Neue Deutsche Biographie. T. 3. 1957, s. 723-726.
• WitoldW. Mackiewicz WitoldW., Filozofia współczesna w zarysie, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008 .
• Rudolf A.R.A. Makkreel Rudolf A.R.A., Dilthey. A Philosopher of the Human Sciences, Princeton: Princeton University Press, 1975 .
• RudolfR. Makkreel RudolfR., Wilhelm Dilthey, [w:] Edward N.E.N. Zalta (red.), Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford: Stanford University Press, 2020 .

• Wilhelm Dilthey – publikacje w bibliotece Polona