Choinka

Choinka – przyozdobione drzewko iglaste (zwykle świerku lub jodły, rzadziej sosny), naturalne lub sztuczne, będące nieodłączną ozdobą w czasie świąt Bożego Narodzenia i ich głównym symbolem^[1]. Badacze wskazują na dwa możliwe źródła pochodzenia zwyczaju choinki – przedchrześcijańskie i chrześcijańskie. Ojczyzną współczesnego drzewka bożonarodzeniowego była niemiecka^[a] Alzacja. Tradycja przystrajania choinki rozwinęła się tam w XV lub w XVI w., po czym powoli rozprzestrzeniła się na inne kraje. Na ziemiach polskich choinka pojawiła się pod koniec XVIII w. lub na przełomie XVIII i XIX w. Głównym symbolem Bożego Narodzenia choinka stała się na początku XX w.

Słowo „choinka” było znane na ziemiach polskich już w XV lub XVI w., czyli zanim rozpowszechnił się zwyczaj przyozdabiania drzewka bożonarodzeniowego. Funkcjonowało wówczas jak zdrobnienie od „choina”, a prasłowiańską formą było słowo *chvoj-ina^[2] lub *chvoja, oznaczające drzewa i gałęzie pokryte igłami^[3]. Pokrewne są w językach bałtyckich skuja (litew.) i skujas (łotew.) oznaczające igliwie, szpilka, szyszka^[3]. W gwarowych odmianach i w językach słowiańskich spotykane są liczne formy stanowiące synonimy drzew iglastych jako grupy lub dla konkretnych rodzajów i gatunków: chwoja, chwoj, chwojna^[2], choja, chojak, chojniak, chojar, choina i liczne formy zdrobniałe, m.in. chojka, choinka, choineczka, chojeczka, chojarek^[3].

Niektóre określenia miały charakter lokalny^[4]:

• choja lub chojka – na Śląsku Cieszyńskim,
• chojanka – na Pomorzu,
• chojniak – na Kociewiu (rejon Tczewa),
• chojarka – na Kaszubach (okolice Pucka),
• choina – w Miłkowicach-Maćkach (koło Siemiatycz), na Śląsku Cieszyńskim oraz w rejonie Kościana,
• choineczka – odnotowane w Kramsku (k. Konina) i we wsi Huszcza (woj. lubelskie).

Słowo „choinka” nie wszędzie występowało w znaczeniu drzewka bożonarodzeniowego. Badacze przywołują wypowiedzi mieszkańców niektórych regionów Polski: „Kiedyś to ni „chojinka, tylko drzewko. Teraz chojinki wszędzie!” (mieszkanka Bełżca, u nas dawno mówili «drzewko», nie «choinka» […] moji rodzice to tylko zawsze «drzewko»”^[5]. Ekspansja leksemu prawdopodobnie nasiliła się w latach 1965–1975. Natomiast regionalnie, w znaczeniu świątecznej choinki, używano leksemów^[6]:

• jeglaska – rejon powiatu giżyckiego, mrągowskiego, piskiego i oleckiego,
• jeglija, jaglija, jeglijka spotykane są na terenie całej Warmii i Mazur, po Kurpie do Wisły,
• jódeczka – okolice Dukli,
• jodka, jodełka – w rejonie Jasła, ale także w powiecie radzyńskim,
• jedlinka – w rejonie Białej Podlaskiej,
• jodła – Śląsk Cieszyński,
• jołka, jołeczka – w rejonie Hajnówki (prawosławne pogranicze polsko-białoruskie).

Wyliczone nazwy pod względem etymologicznym mają źródło w prasłowiańskim *edla/*edl (w pierwotnym znaczeniu świerk, a we wtórnym jodła pospolita). Podobieństwo obu drzew mogło powodować, że Prasłowianie ich nie rozróżniali^[7].

Nazewnictwo regionalne choinki było bardzo bogate i różnorodne – także pod względem znaczeniowym. Na przykład na Śląsku Cieszyńskim używane bywa ją określenia stroinka, stroiczek, chochoł, ostropiec, które mogą być używane zarówno dla określenia choinki, jak i drąga ze szczeblami do układania zboża lub koniczyny w stóg. W języku gwarowym Łopusznej spotykana jest nazwa majka, która może być używana dla choinki, ale i dla krzaków ustawianych w drzwiach panien, jako element funkcjonującego w Zielone Świątki zwyczaju zwanego majeniem^[8]. W Krakowskiem i „na góralszczyźnie” spotykane jest określenie sad. Zarówno w znaczeniu choinki, ale i ozdobionej gałęzi^[9]. Podobnie rzadko występujący śląski gwarowy gaiczek lub gaik, który może także oznaczać drzewko iglaste lub przybraną gałąź – obnoszone podczas kolędowania^[10].

Zwyczaje przyozdabiania domów zielenią były spotykane już w starożytnym Rzymie, Grecji, na Bałkanach (zwyczaj zaduszkowy^[11]) i na Kaukazie (zwyczaj noworoczny^[11]). W Rzymie i w Grecji przyozdabiano wnętrza domów i świątyń gałązkami oliwnymi albo laurowymi, przybranymi białymi lub czerwonymi wstęgami, pasmami białej sierści, owocami, małymi naczynkami z miodem, winem i oliwą oraz specjalnym pieczywem. W tradycji ateńskiej gałązki te były nazywane ejrezjonami(inne języki) (stgr. eiresiônê) i prawdopodobnie pełniły tam funkcje apotropeiczne, jako ochrona domu i mieszkańców od uroków i złych mocy, a także miały zapewnić szczęście^[12][13][11]. W Grecji i na Bałkanach stosowano także ejrezjony ofiarne, które układane były na grobach zmarłych^[12][11]. Witold Klinger łączył zwyczaj wnoszenia do domów przystrojonej gałęzi drzewa o wiecznie zielonych liściach z pozostałością po ówczesnym święcie zmarłych^[11].

Najstarszą wzmiankę na temat pogańskiego zwyczaju^[12] przyozdabiania zieloną jedliną domostw w okresie przesilenia zimowego znaleźć można w opublikowanym w 1494 „Narrenschiff”^[14] („Statek Głupców”) niemieckiego satyryka Sebastiana Branta^[15]. Gałązki te były wieszane w domu pod sufitem^[12].

Znane są historyczne wzmianki mówiące o tym, że w średniowieczu jodły udekorowane jabłkami stanowiły główny rekwizyt w wystawianych 24 grudnia rajskich przedstawieniach, będących rodzajem ludowego dramatu religijnego. Drzewka te nazywano „rajskimi drzewami” i według niektórych badaczy mogły być prekursorami późniejszej tradycji bożonarodzeniowej choinki^[16].

Encyklopedia katolicka i autorka monografii o zwyczaju bożonarodzeniowego drzewka Katarzyna Smyk wzmiankują, że wizerunek przyozdobionej choinki można znaleźć na sztychu Lucasa Cranacha starszego z 1509^[17][11]. Według źródeł, ojczyzną współczesnego drzewka bożonarodzeniowego była niemiecka^[a] Alzacja. W XV lub w XVI w. – prawdopodobnie na bazie wspomnianego wyżej obrzędu – rozwinęła się tam tradycja przystrajania choinki, występującej już jako całe drzewko^[17][12][18]. Zwyczaj musiał stosunkowo szybko zdobywać naśladowców, bowiem już w 1561 w Alzacji wydano zarządzenie, które określało, że mieszczanin może posiadać tylko jedną choinkę, a to drzewko nie może być wyższe niż „osiem butów” (8 stóp). Zarządzenie to może świadczyć, iż zwyczaj stał się na tyle popularny, że powstał problem z wylesianiem okolicznych terenów leśnych^[19]. Najstarsza wzmianka na temat przyozdabiania świątecznej choinki w Strasburgu pochodzi z 1604^[17], a według „Encyclopedia of Christmas and New Year’s Celebrations” z 1605^[19]. Według opisu Stanisława Estreichera (z 1903): „człowiek nieznanego nam nazwiska, zawędrowawszy w młodości do Strasburga, podał w r. 1605 […]: «Na Boże Narodzenie umieszczają w izbie choinkę, obwieszoną kwiatami wycinanymi z kolorowych papierów, jabłkami, opłatkami, szeleszczącem złotem, cukrem itp»”^[20][17]. Według Estreichera opisywana w relacji choinka nie była wyposażona w światła, czyli świeczki^[20]. Natomiast choinka ustawiona w żłóbku w kościele w Neustift(inne języki) w Tyrolu Południowym w 1621 była już ozdobiona świeczkami^[11].

Strasburski zwyczaj ubierania świątecznego drzewka został w latach 1642–1646 skrytykowany przez niemieckiego luterańskiego teologa Johanna Dannhauera^[17].

Kształtujący się od XV w. zwyczaj rozprzestrzenił się pod koniec XVIII w. niemal na całym obszarze języka niemieckiego, a później i na terenie państw sąsiadujących. Stanisław Estreicher powoływał się na opinię niemieckiego etnografa, iż kraje katolickie dość wolno przyswajały sobie ten zwyczaj: „w północnych Niemczech, w Holsztynie, Meklemburgii, Pomorzu i prowincjach pruskich nie znano jeszcze w pierwszej ćwierci XIX stulecia drzewka Bożego Narodzenia”^[17][21]. W południowych Niemczech, gdzie katolicy byli liczniejsi niż protestanci dominował zwyczaj szopki bożonarodzeniowej, a choinka zaczęła zdobywać i z czasem dominować, w północnych, protestanckich Niemczech^[19].

Do Gdańska zwyczaj drzewka bożonarodzeniowego mieli wprowadzić pruscy urzędnicy i oficerowie w roku 1815. Do katolickich rodzin niemieckich nad Renem zwyczaj trafił dopiero w XIX w. od przesiedlonych tam rodzin protestanckich. Inne kraje katolickie także powoli przyswajały sobie obyczaj ozdabiania choinki^[22].

Jeden z bawarskich etnografów pisał w 1855: „Drzewko i podarki na Boże Narodzenie, nietylko na wsi, ale i po miastach starej Bawaryi są po dziś dzień nieznane“, a – jak dopowiadał Estreicher – zwyczaj ten nie był zakorzeniony na tamtejszych wsiach nawet na początku XX w.^[23]

Do Cesarstwa Austrii choinka zawitała w 1816, za sprawą Henrietty z Nassau-Weilburg, żony Karola Ludwika Habsburga, która w lipcu 1816 urodziła swoje pierwsze dziecko Marię Teresę Habsburg. Ze względu na te narodziny Henrietta zaplanowała obchodzić Wigilię w sposób, do którego sama była przyzwyczajona od dzieciństwa w protestanckim domu. Na Boże Narodzenie 1816 księżniczka kazała w tajemnicy ustawić w sali balowej pałacu dużą jodłę i osobiście ją udekorowała. Cesarz Franciszek II Habsburg, którego zaproszono na obchody Bożego Narodzenia, podobno był tak zachwycony rozświetloną choinką, że zlecił postawienie w Hofburgu choinki udekorowanej świecami. Wkrótce austriackie szlacheckie rody poszły w ślady wiedeńskiego wzorca^[24].

Do Francji zwyczaj choinki bożonarodzeniowej trafił w 1840 (lub w 1837^[19]) za sprawą Heleny z Meklemburgii-Schwerinu, żony Ferdynanda Filipa Orleańskiego, a do rozpowszechnienia zwyczaju przyczyniła się księżna Eugenia, której bardzo się on spodobał. Na dwór brytyjski choinka także trafiła w 1840, za sprawą Alberta, księcia-małżonka królowej brytyjskiej, Wiktorii, który w tym roku nakazał ustawić drzewko bożonarodzeniowe w zamku królewskim^[17]. W 1903 Stanisław Estreicher opisywał dalsze losy rozpowszechniania zwyczaju: „Z królewskiego zamku zwyczaj ten torował sobie powoli drogę do arystokratycznych i mieszczańskich domów, a dziś jest już dość rozpowszechnionym. Ale przecież zwyczaj ten wygląda tam zupełnie inaczej, jak w Niemczech. Po obiedzie Wigilijnym mała choinka przechodzi z rąk do rąk, a każdy zdejmuje zeń przeznaczony dla siebie podarunek”^[23].

Świąteczna moda przygotowywania i ozdabiania choinki rozprzestrzeniła się z ziem niemieckich do domów rosyjskich, węgierskich, duńskich, szwedzkich, włoskich, słowackich, czeskich i skandynawskich. Na przestrzeni XIX w. zwyczaj rozprzestrzenił się na niemal wszystkie kraje europejskie^[13][19], jednak choinka znacznie łatwiej przyjęła się w północnej części Europy, a mieszkańcy południowej części kontynentu pozostali przy tradycyjnych szopkach, jako centralnym punkcie domowych obchodów Bożego Narodzenia^[19].

W domach petersburskich Niemców choinka pojawiła się na początku XIX w. W 1818 księżna Aleksandra Fiodorowna – córka króla Prus Fryderyka Wilhelma III, i żona późniejszego cara Rosji Mikołaja I Romanowa – zainicjowała postawienie pierwszej w Moskwie choinki. Kolejna została ustawiona w Pałacu Aniczkowskim w Petersburgu w 1819. Podczas świąt w 1828 – już jako caryca – zorganizowała dla dzieci (pięciorga swoich oraz dla siostrzenic) „choinkę dla dzieci”, na którą zaproszone były także dzieci dworzan. Prezenty, które zostały ułożone pod choinkami, ufundowała caryca. Same drzewka były ozdobione słodyczami, orzechami i pozłacanymi jabłkami. Choinka nie zdobyła jednak od razu popularności. Nie ma o tym zwyczaju wzmianek ani w czasopismach z lat 20. XIX w., czy też np. w poemacie Eugeniusz Oniegin Aleksandra Puszkina, który w V rozdziale opisywał obchody Bożego Narodzenia^[25].

Pierwsza prasowa wzmianka na temat choinek ukazała się pod koniec 1839, która informowała o sprzedaży „pięknie oczyszczonych i ozdobionych latarniami, girlandami, wieńcami” choinek. Jednak nadal w odbiorze społecznym był to jedynie specyficzny „niemiecki nawyk”. Dopiero w połowie lat 40. XIX w. moda zaczęła się rozprzestrzeniać i przeradzać się w zwyczaj. Choinka, znana wcześniej w Rosji jedynie pod niemiecką nazwą „Weihnachtsbaum” stało się „рождественским деревом” [rożdestwienskim dierewom], czyli „choinką bożonarodzeniową”. Same drzewka iglaste zyskały własne określenie „елка” – jołka^[25].

W pierwszych latach po rewolucji październikowej rozpoczęła się walka z religią i ze świętami chrześcijańskimi, czego zwieńczeniem było zniesienie Bożego Narodzenia w 1929^[26]. Także choinka została zakazana w wyniku sowieckiej kampanii antyreligijnej^[27][28][26]. Związek Wojujących Bezbożników zachęcał uczniów do prowadzenia kampanii przeciwko tradycjom bożonarodzeniowym, razem z choinką, a także innym świętom chrześcijańskim (w tym Wielkanocy)^[29]. Ponieważ choinka bożonarodzeniowa została zakazana zgodnie z radzieckim ustawodawstwem antyreligijnym^[30], rząd wprowadził w 1935 roku „świerk noworoczny” (ros. Новогодняя ёлка, Nowogodnjaja jołka) na święto noworoczne^[30][26]. Stała się ona całkowicie świecką ikoną: na przykład gwiazda wieńcząca była postrzegana nie jako ośmioramienny symbol gwiazdy betlejemskiej, lecz jako komunistyczna, pięcioramienna czerwona gwiazda^[25].

Amerykańska psycholog rozwojowa Emmy E. Werner wskazuje, że choinka została wprowadzona do Ameryki Północnej zimą 1781 przez żołnierzy heskich stacjonujących w prowincji Quebec, mających za zadanie zabezpieczać kolonię przed atakiem Amerykanów. Generał Friedrich Adolf Riedesel(inne języki) i jego żona, baronowa von Riedesel, mieli zorganizować przyjęcie bożonarodzeniowe dla oficerów w Sorel-Tracy w Quebecu, zachwycając gości choinką udekorowaną świecami i owocami^[31]. Amerykańska „Encyclopedia of Christmas and New Year’s Celebrations” zaznacza, że nie istnieją jednak solidne dowody historyczne potwierdzające tę tezę, a kilku współczesnych amerykańskich folklorystów podaje przypuszczenie, że zwyczaj ten trafił do Stanów Zjednoczonych z niemieckimi imigrantami^[32].

Choinka stała się popularna w Stanach Zjednoczonych na początku XIX wieku^[33], aczkolwiek gazety ukazujące się na wschodnim wybrzeżu USA od początku XIX wieku zamieszczały jeszcze bardzo sporadyczne wzmianki o nowości, jaką jest udekorowane drzewko bożonarodzeniowe, a lokalne organizacje je ustawiały, by pobierać opłaty za ich oglądanie. Choinka była powszechnie znana w Stanach Zjednoczonych w latach 40. XIX w.^[32], a w 1856 Franklin Pierce, jako pierwszy amerykański prezydent, nakazał by podczas świąt ustawić choinkę w Białym Domu^[34].

 Zobacz też: podłaźniczka.

Stanisław Estreicher odnotował, że w powszechnym mniemaniu zwyczaj stosowania i przystrajania bożonarodzeniowej choinki jest błędnie datowany jako bardzo stary: „u szerszej publiczności […] utarte jest przekonanie, że to obyczaj dawny, na wskroś staropolski”^[35]. Większość badaczy jest zgodna, że choinka na ziemiach polskich pojawiła się dopiero na końcu XVIII w. lub na przełomie XVIII i XIX w.^[36][37][38] – najpierw w zaborze pruskim^[11] w środowisku mieszczan o niemieckich korzeniach (głównie u ewangelików), i dopiero stamtąd zwyczaj przeniknął do polskiej inteligencji i mieszczaństwa^[36], a dalej do ziemian, skąd trafił do domów bogatszych chłopów i inteligencji wiejskiej, by na koniec trafić do każdego domostwa^[39][38]. Dopiero na początku XX w. choinka stała się na ziemiach polskich głównym symbolem Bożego Narodzenia^[38], wypierając tradycyjną polską ozdobę, jaką była podłaźniczka (funkcjonująca jako symbol życiodajnej siły słońca, ochrona domu i mieszkańców od złych mocy i uroków^[11]) czy jemioła oraz popularny od XIII w. żłóbek^[40], oraz zastępując znacznie starszy, słowiański zwyczaj (znany jeszcze z obchodów Święta Godowego) dekorowania snopu zboża, zwanego diduchem^[41]. Zielone gałęzie świerków i jodeł wykorzystywano jednak w okresie Bożego Narodzenia od dawna do zdobienia kościołów, ołtarzy, mocowano na płotach, drzwiach domów, wrotach stodół i obór, a także ozdabiano nimi stoły podczas wieczerzy wigilijnych^[42][43].

W dawnej tradycji na ziemiach polskich bogato ozdobione drzewko iglaste, zwykle sosny, rzadziej jodły, zwane „gaikiem” i „maikiem” obnoszono z początkiem wiosny jako symbol jej siły, płodności i seksualności^[44].

W związku z tym, że choinka trafiła do polskich domów od Niemców, to zdobywała najpierw tereny zaboru pruskiego, w Wielkopolsce, na Śląsku i na Pomorzu. Upowszechniła się tam już na przełomie XVIII i XIX w. Na Pomorzu już w 1815 była znacznie rozpowszechniona^[45]. Na Kociewie dotarła na początku XIX w., ale upowszechniona była dopiero w latach 30. XX w.^[46] W Brzegu na Śląsku zwyczaj był w niewielkim stopniu znany już w XVII w., a upowszechnił się w wieku XIX, zaczynając od protestanckich, mieszczańskich domów. Nie bez oporów, bo jeszcze w latach 30. XX w. artykuły w dwóch gazetach wzywały do zrezygnowania z tego „protestanckiego, obcego i świeckiego zwyczaju” na rzecz bożonarodzeniowego żłóbka. Po II wojnie światowej choinka była na Śląsku szeroko rozpowszechniona „bez względu na światopogląd”. W wielkopolskich miastach choinka zaczęła się pojawiać na początku XIX w.; była już dobrze znana w połowie tego wieku. Na wsiach Wielkopolski choinka zaczęła się pojawiać po I wojnie światowej^[46]. Na ziemi chełmińskiej była dość często spotykana w latach 30. XX w, a stała się powszechna po II wojnie światowej^[47].

Na Warmii i na Mazurach choinka była już rozpowszechniona w XIX w.^[46], na ziemi dobrzyńskiej pojawiły się w domach bogatszych chłopów dopiero na początku XX w., a w Puszczy Zielonej odnotowano ją w okresie międzywojennym, choć w niektórych rejonach nie była jeszcze znana w okresie 1930–1935^[47].

W Warszawie zwyczaj choinki zaczął być przyswajany od niemieckich protestantów już w okresie 1795–1807, ale w tym mieście i jego okolicy upowszechnił się dopiero w okresie 1850–1875. W Mławie choinkę można było spotkać w XIX w., ale upowszechniła się dopiero w latach 30. XX w.^[47]

W powiecie brzezińskim (położonym na wschód od Łodzi) choinka – za sprawą stacjonujących tam żołnierzy niemieckich – zaczęła się pojawiać w okresie I wojny światowej, a w okresie międzywojennym była powszechna u bogatych chłopów. W okolicach Piotrkowa Trybunalskiego, Opoczna i Radomska zwyczaj był spotykany od połowy XIX w. w domach kolonistów niemieckich, wiejskich rzemieślników i młynarzy, a upowszechnił się w okresie międzywojennym. W okolicach Kielc choinka był spotykana (tylko w dworkach szlacheckich) w połowie XIX w., po czym zaczęła się sukcesywnie upowszechniać^[48].

W okolice Sandomierza tradycja już przed I wojną światową została sprowadzona przez lokalną ludność jeżdżącą do sezonowej pracy w Prusach, a przez napływową inteligencję była znana znacznie wcześniej. Na terenach wiejskich zwyczaj stosowała tylko szlachta, a u bogatych gospodarzy zaistniał po I wojnie światowej. Po II wojnie światowej choinka upowszechniła się we wszystkich domach. Na lubelskiej prowincji, w latach 1930–1935 choinka była jedynie nowinką (oprócz okolic Tomaszowa Lubelskiego i Hrubieszowa, gdzie była nieznana), a upowszechniła się dopiero po II wojnie światowej. Na południowym Podlasiu zwyczaj nie był znany w okresie międzywojennym. Podobnie też na wsiach Podlasia i w okolicach Augustowa^[49].

W rejonie Myślenic (na południe od Krakowa) zwyczaj zawitał przed II wojną światową, a stał się powszechny po jej zakończeniu. Na terenach wiejskich w północno-wschodniej części Podhala choinki zaistniały na początku XX w., a na pozostałym terenie regionu w latach 20. i 30. XX w. Natomiast na Orawie choinka funkcjonowała już powszechnie po I wojnie światowej. Szczególnie w domach, w których były małe dzieci^[47].

Choinka była bogato zdobiona pierniczkami, orzechami, ciastkami, czerwonymi rajskimi jabłkami, ręcznie wykonanymi ozdobami z bibuły, kolorowych papierków, wydmuszek, opłatków, słomy, piórek i kłosów zbóż, a bakalie trafiały na drzewko w małych koszyczkach z kolorowego papieru. Podczas wigilii choinka była oświetlana małymi świeczkami przymocowanymi do gałązek^[37].

15 stycznia 2025 „Tradycje Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce” (w tym choinka, pod którą wręcza się prezenty) zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego^[50].

Zebrane przez badaczy relacje wskazują, że dniem, w którym ubiera się choinkę jest Wigilia Bożego Narodzenia. Większość relacji wskazywała, że następuje to „rano”, „przed południem”, „koło południa”, „po południu” lub „wieczorem”, a więc przed rozpoczęciem tradycyjnej wieczerzy wigilijnej. Choinka ma więc swoje miejsce w kompozycji przestrzeni święta. Kilka relacji wspominało o przystrajaniu choinki po wieczerzy, co także można interpretować jako potwierdzenie, że czas ubierania drzewka jest zorientowany względem tej uroczystej kolacji^[51][52]. K. Smyk zwraca uwagę na używany epitet wigilijny używany we frazeologizmach „drzewko wigilijne”, „choinka wigilijna” czy „jodełka wigilijna”. Zachowały się gwarowe relacje o funkcjonującym „zakazie” ubierania choinki wcześniej: „kiedyś to pamiętam, że babcia mówiła, że chojinkę to z rana dopiero w Wigilię powinno się ubrać […] tak żeby to nie było wcześnij”, „teraz to już tam pospieszajo, […] te chojinkę nawet tydzień wcześniej ubierajo”. Jeśli już choinkę ubierano wcześniej, to nie zapalano na niej świeczek, aż do wieczerzy^[53].

Występują trzy, motywowane tradycją i nacechowane kulturowo, daty zakończenia ekspozycji bożonarodzeniowego drzewka. Zgodnie z tradycją choinka nie była rozbierana przed Nowym Rokiem. Bardzo mało jest też potwierdzeń demontowania drzewka zaraz po Nowym Roku. Dużo jest danych wskazujących, że choinka stała ubrana do święta Trzech Króli (Objawienia Pańskiego), co było tłumaczone zaliczaniem tego święta do okresu świąt Bożego Narodzenia. Najodleglejszą datą demontażu był dzień 2 lutego, kiedy przypada święto Ofiarowania Pańskiego^[c][54]. Innym wyznacznikiem czasu rozebrania choinki było okolędowanie przez kolędników lub odwiedzin domu księdza „po kolędzie”, czyli w ramach wizyty duszpasterskiej^[54][55], kiedy udzielał błogosławieństwa, święcił izbę i choinkę^[55].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ozdoby choinkowe.

W tradycji polskiej ważnym elementem są ozdoby, które są zawieszane na drzewku i ją konstytuują^[56]. W przeszłości były wyłącznie wykonywane ręcznie, a z czasem zaczęły być produkowane i rozprowadzane w sklepach, aż po ich wytwarzanie seryjne, masowe^[57]. Pełny katalog możliwych ozdób nie jest możliwy do skodyfikowania, bowiem ― jak zauważają badacze ― „na choince można zawiesić wszystko naraz”, a moda na jakość i ilość ozdób na przestrzeni lat znacznie się zmienia. Na ową zmienność ma wpływ zarówno stopa życiowa, indywidualne gusta, ogromny wpływ mediów i kultury masowej, jak i zróżnicowanie geograficzne czy społeczne^[56].

Typowy zestaw ozdób obejmuje oświetlenie (światełka i świeczki), bombki, aniołki, łańcuchy, gwiazdki, gwiazda, jabłka, serca, cukierki. Nieco rzadziej odnotowywane jest ozdabianie drzewka szpicem, orzechami, grzybkami i symbolem księżyca. Nieczęsto na choinkach spotkać można także szyszki, pajączki, ptaszki, włosy anielskie, pajace, baranki, kogutki, laleczki, krasnale, a najrzadziej badacze odnotowali na drzewku figurki innych zwierząt (między innymi: zajączki, rybki, jeżyki, koniki, kózki, krówki, kurczątka, kaczuszki, pieski, bociany, świnki czy owieczki), sople, pawie oczka, dzwonki, baletnice, żołędzie^[58]. Nieco zaskakującymi, spotykanymi regionalnie przykładami ozdabiania jest: kiełbasą (odnotowana w rejonie Wielunia i Sieradza), postacią św. Mikołaja (we wschodniej części Lubelszczyzny) czy papierosami (w południowo wschodniej części powiatu olkuskiego)^[56].

Obecność na choince poszczególnych elementów zdobniczych jest w znacznej mierze wyznaczona przez ich symbolikę, która w głównej mierze podlega motywacjom chrześcijańskim. Główne identyfikowane przez badaczy zbiory tematyczne wiążą się z wydarzeniem narodzin Jezusa: oświetlenie, gwiazda, aniołowie, zwierzęta, serca, ptaszki (nawiązują wprost do biblijnych i tradycyjnych opisów narodzin), elementy traktowane jako dar dla małego Jezusa (jabłka lub inne owoce, świece lub lampki, ptaszki, pożywienie) albo nawiązują do rajskiego drzewa poznania (jabłka, łańcuchy)^[59].

Odrębnym, znacznie rzadziej reprezentowanym zbiorem, są ozdoby o semantycznej motywacji magicznej: elementy pożywienia, orzechy, owoce, jajka, kwiaty, żołędzie, paw. W zbiorze tym mieszczą się także elementy nie mieszczące się w systemie wartości chrześcijańskich, jak krasnale (zabarwienie baśniowo-demonologiczne) czy też np. słodycze (o funkcji zaspokajania przyjemności)^[60].

 Zobacz też: Yggdrasil i Drzewo Życia (religia).

Badacze wskazują na dwa możliwe źródła pochodzenia zwyczaju choinki – przedchrześcijańskie i chrześcijańskie^[11]. Teoria źródeł przedchrześcijańskich, za którą optowali Erhard Riemann^[61] i Alexander Tille^[62], wskazywała na „prastarą, indogermańską genezę bożonarodzeniowego drzewka”, wywodząc zwyczaj od starych kultur indogermańskich, z których wywodziło się rozpowszechnione wśród ludów germańskich wieszanie w domach w okresie przesilenia zimowego gałązek drzew iglastych lub jemioły^[63].

Druga teoria związana jest z chrześcijańską tradycją świętowania Wigilii^[13]. Estreicher tak przedstawiał argumentację: „W dzień wigilijny święcił kościół uroczystość Adama i Ewy, a w związku z tem świętem stoi – fakt, iż w całem chrześcijaństwie rozpowszechnia się już w wiekach średnich obyczaj, aby na pamiątkę pierwszych rodziców postarać się na ten dzień o kwitnące «żywe» drzewko lub przynajmniej o jedną tego rodzaju gałęź. W raju mianowicie – jak to opowiadają księgi Mojżeszowe – znajdowały się dwa szczególnie drzewa, to jest drzewo wiadomości (dobrego i złego) i drzewo życia. Kiedy pomimo boskiego zakazu ludzie zjedli owoc z pierwszego drzewa, zostali wygnani z raju, aby nie jedli owocu z drugiego. W pewnym dawnym zbiorze legend, pochodzącym jeszcze z III stulecia po Chrystusie, czytamy zapisane podanie, wedle którego Adam, będąc już śmiertelnie chorym, syna swego, Seta posłał do raju, aby tam wyprosił olej z «Drzewa miłosierdzia» dla złagodzenia cierpień”^[64].

Estreicher przywołuje także legendę pochodzącą z XII w., według której „krzyż Chrystusa zrobiono ze szczepku drzewa życia, zasadzonego na grobie Adama, albowiem z tego krzyża przyszło życie dla ludzkości, umarłej w grzechu. Podług innej legendy, drzewo wiadomości, z którego zjedzony owoc przyniósł pierwszym ludziom śmierć, obrobiono na «krzyż życia», na którym umęczono Chrystusa”^[65].

W legendach różnych krajów w inny sposób obrazowano „drzewo Adama” – używano najbardziej znanego lokalnie drzewa owocowego. W Szampanii i Burgundii drzewo Adama było obrazowane przez winną macicę, we Włoszech jako drzewo pomarańczy lub oliwne, w Pikardii jako czereśnię, u Słowian i na ziemiach niemieckich jako jabłoń, a w Kościele greckim jako drzewo figowe^[64]. Na ziemiach polskich gałązka zrywana w dzień św. Barbary lub św. Andrzeja łączyła „drzewo Adama” z choinką. Gałązka taka, wstawiona do wody, miała zachować świeżość do Wigilii. Miała być symbolem owego „drzewa życia” czy „drzewa Adama”. Stąd semantyka choinki może zwierać motywy rajskie i bożonarodzeniowe^[36].

Teoria chrześcijańska widzi także związek tradycji choinki ze zwyczajem ustawiana w okresie adwentu w przedsionkach niektórych kościołów tzw. raju – drzewka mającego wyobrażać rajskie Drzewo Życia. Na drzewku tym zawieszano opłatki, które miały symbolizować udzielane przez Chrystusa łaski^[11].

Choinki w gospodarce leśnej klasyfikowane są do drobnicy użytkowej. Pozyskiwane są z lasów w trakcie zabiegów czyszczenia, polegających m.in. na przerzedzaniu upraw i młodników. Ze względu na skalę zapotrzebowania i wymagania jakościowe istotna część produkcji odbywa się na plantacjach choinkowych^[66]. Powierzchnia plantacji choinkowych stale rośnie i w Polsce w 2022 roku zajmowała ok. 5 tys. ha. Najwięcej choinek sprzedaje się co roku w Stanach Zjednoczonych (ok. 30 milionów drzewek), a w Europie skalą produkcji wyróżnia się Dania (ok. 11 mln drzewek). Standardy jakości choinek na rynku europejskim opracowane zostały przez Europejską Radę Producentów Choinek (Christmas Tree Grower Council of Europe, CTGCE). Producenci choinek w Polsce zrzeszają się w Polskim Stowarzyszeniu Plantatorów Choinek^[67].

Jako choinki wykorzystywane są głównie świerki, zwłaszcza świerk pospolity^[68], ale na plantacjach występują także: świerk biały, Engelmanna, kaukaski, kłujący i serbski^[67], oraz jodła, zwłaszcza jodła kaukaska, popularnie uprawiana na plantacjach^[68], stąd pozyskiwane są także: jodła balsamiczna, kalifornijska, koreańska, olbrzymia, szlachetna, Veitcha^[67]. Wykorzystywane są także inne gatunki z rodzajów: daglezja, sosna (zwłaszcza sosna czarna), a w cieplejszych krajach także: araukaria, cyprys, jałowiec^[67] i wolemia^[69]. W obszarach tropikalnych, gdzie brak drzew iglastych, w zastępstwie wykorzystywane są m.in. rzewnie^[70]. W roli choinek stosowane są także miniaturowe, doniczkowe odmiany iglaków takich gatunków jak cyprys wielkoszyszkowy, cyprysik Lawsona czy cyprysik żywotnikowaty^[67].

Do pożądanych cech drzewek stosowanych w roli choinek należy ograniczona rozmiarami mieszkań wysokość (preferowane są drzewka osiągające od 1,5 do 2,5 m), regularny, stożkowaty kształt i rozmieszczenie gałązek i igieł^[67].

W roli choinek wykorzystywane są także drzewka sztuczne^[66]. Pierwsze sztuczne choinki zostały wyprodukowane najprawdopodobniej w Niemczech w XIX wieku^[71][72]. Były one wykonane z barwionych na zielono piór gęsich^[71] i powstały jako reakcja Niemców na postępujące wylesianie^[72]. Choinki z piór miały różne rozmiary, od małych 5-centymetrowych drzewek po duże 2,5-metrowe drzewa sprzedawane w domach towarowych w latach 20. XX wieku^[73]. Często gałęzie były ozdobione sztucznymi czerwonymi jagodami, które pełniły rolę świeczników^[74].

Większość obecnie produkowanych sztucznych choinek wykonana jest z tworzyw sztucznych, pochodzących z recyklingu zużytych materiałów opakowaniowych, takich jak polichlorek winylu (PVC)^[72].

Problemem środowiskowym związanym z choinkami jest ryzyko rozprzestrzeniania gatunków obcych oferowanych w uprawie doniczkowej i wysadzanych po świętach na terenach zieleni lub, co jest opcją najgorszą i nielegalną, w lasach. Mimo krótkiego cyklu produkcji drzewek na plantacjach, także one mogą przyczynić się do introdukcji gatunków obcych. Poza tym z obrotem handlowym choinkami wiąże się ryzyko przemieszczania szkodników i fitopatogenów^[67].

• opłatek
• cziczilaki
• wilczomlecz nadobny (gwiazda betlejemska)

Informacje w projektach siostrzanych

Multimedia w Wikimedia Commons

Cytaty w Wikicytatach

Definicje słownikowe w Wikisłowniku

• Maria Borejszo: Boże Narodzenie w polskiej kulturze. Poznań: W Drodze, 1996, s. 155. ISBN 83-7033-095-9.
• Sylwia Chmiel: Polskie tradycje i obyczaje. Wyd. I. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Dragon, 2018, s. 207. ISBN 978-83-7887-869-8.
• Stanisław Estreicher, (pseud. Z. Szeliga). W dzień Bożego Narodzenia...: Choinka, drzewo Adama, wędrówki obyczajów. „Ognisko”. 12, s. 20–25, 1903. (pol.). 
• ed. Tanya Gulevich. Encyclopedia of Christmas and New Year’s Celebrations. „The Booklist”. 100 (3), s. 167–174, 2003. American Library Association. ISSN 0006-7385. (ang.). 
• Tomasz Adam Pruszak: O ziemiańskim świętowaniu: tradycje świąt Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 376. ISBN 978-83-01-16771-4.
• Katarzyna Smyk: Choinka w kulturze polskiej: symbolika drzewka i ozdób. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2009, s. 282. ISBN 978-83-242-1393-1.
• Anna Zadrożyńska, Anna Willman: Świętowania polskie: przewodnik po tradycji. Warszawa: Twój Styl, 2002, s. 167. ISBN 83-7163-330-0.