Numizmatyka

Numizmatyka (łac. numismatica z gr. νομισματική) – nauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem, opisem i systematyzowaniem numizmatów, w tym: monet, banknotów oraz innych znaków pieniężnych, pod względem historycznym, estetycznym i technicznym.

Termin ten pochodzi od greckiego nomisma^[1], co pierwotnie było nazwą bizantyjskiego złotego solida^[2].

Przedmiotem badań naukowych jest sposób wykonania i materiał służący do wyrabiania pieniądza, umieszczane na nim napisy (inskrypcje) i wyobrażenia, a także znaczenie pieniądza jako środka wymiany. Zakres dociekań obejmuje również badanie prawa menniczego, organizacji mennic i wartości bitego w nich pieniądza, czyli wszystkie zagadnienia dotyczące organizacji warsztatów produkcji pieniądza, ich statusu prawnego i roli w historii społeczeństw^[3].

Numizmatyka ma swoje początki w XIV wieku, lecz rozwinęła się w okresie renesansu^[4] w związku z pobudzonym zainteresowaniem ówczesnych humanistów kulturą antyczną. Wzmianka u Swetoniusza o cesarzu Auguście, który w świątecznych podarunkach rozdawał monety starożytne i obce, miałaby świadczyć o ich zbieraniu już przez tego władcę^[5]. W czasach nowożytnych do pierwszych kolekcjonerów z pewnością należał włoski poeta i humanista Petrarka, po nim okazały zbiór zgromadził florencki władca i mecenas sztuki Kosma Medyceusz. W XVI wieku zaczęły się również ukazywać pierwsze książki poświęcone rzymskim monetom (m.in. autorstwa G. Budé, Sadoletusa, H. Goltziusa, G. du Choul) oraz pierwsze ich fałszerstwa – padwany, będące odpowiedzią rynku na rosnące zainteresowanie i zapotrzebowanie zbieraczy.

Rozwijające się lecz kosztowne kolekcjonowanie numizmatów było domeną osób zamożnych, w tym władców takich, jak cesarze Karol IV, Rudolf II, Maksymilian I, francuscy królowie Henryk IV i Ludwik XIV, papieże Bonifacy VIII i Paweł III czy szwedzka królowa Krystyna, a przed nią kolekcjonujący je Jan III i Gustaw Adolf. W Rosji stworzenie pierwszej dużej kolekcji monet było dokonaniem cara Piotra I. Sprawiło to, że ówczesna numizmatyka zyskała miano „hobby królów”^[6][7].

Na ziemiach polskich za pierwszego poważnego kolekcjonera monet polskich i obcych uchodzi Maciej Miechowita, profesor Akademii Krakowskiej; własnością innego z profesorów – Stanisława Grzepskiego, była kolekcja monet antycznych. Numizmatyką interesowali się także polscy władcy, począwszy od Jana Olbrachta, poprzez Zygmunta Starego, Władysława IV i Jana Sobieskiego, aż po obu Augustów Sasów i Stanisława Augusta. Zainteresowania te podzielali też niektórzy magnaci, jak książę Krzysztof Radziwiłł czy kasztelan Abraham Zbąski^[6].

W XVIII wieku powstały podwaliny numizmatyki naukowej, której faktycznym twórcą był Joseph Eckhel ze swym fundamentalnym dziełem Doctrina numorum veterum (1792-1798), choć wcześniej już (1783) wiedzę numizmatyczną na uczelni w Halle wykładał Johann Heinrich Schulze, a pierwsza praca naukowa o własnych monetach powstała w 1691 w Szwecji. W następnym stuleciu numizmatyka w pełni rozwinęła się jako dyscyplina naukowa, czemu towarzyszył szybki wzrost liczby towarzystw naukowych w krajach europejskich (jako pierwsze londyńskie Royal Numismatic Society w 1836 r.) i Ameryce (1858)^[8].

Tę sekcję należy dopracować:

od 2025-10 → zweryfikować niektóre informacje,
od 2025-10 → poszerzyć o istotne informacje,
od 2025-10 → dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

Największe w Polsce zbiory monet i medali znajdują się w Muzeach Narodowych w Warszawie i w Krakowie.

Podstawowe cele numizmatyka

• kolekcjonowanie i klasyfikowanie monet
• ich datowanie (bezwzględne; analiza znaków menniczych; połączona analiza ikonograficzna, metrologiczna i epigraficzna)
• ustalanie kręgu użytkowników
• określanie ich dodatkowych funkcji
• wyjaśnianie i interpretacja związanych z mennictwem faktów i procesów dziejowych

Podział europejskiej numizmatyki

• grecka
• celtycka
• rzymska
• bizantyjska
• średniowieczna (w tym arabska i perska)
• nowożytna

Nauki poboczne

• egzonumia – nauka zajmująca się obiektami podobnymi do monet, lecz nie będących oficjalnymi środkami płatniczymi, jak wszelkiego rodzaju żetony czy medale
• notafilia – nauka zajmująca się badaniem papierowych znaków pieniężnych i banknotów. Znaczny rozwój nastąpił w latach 20. w związku z emitowaniem niemieckich serii notgeldów; po wydzieleniu jako oddzielnej gałęzi w 1970, podjęto wydawanie specjalistycznych katalogów i opracowań banknotów
• skrypofilistyka – nowa, rozpowszechniająca się w Europie od 1975 r. forma kolekcjonowania akcji i obligacji oraz innych giełdowych papierów wartościowych

Terminy przydatne w numizmatyce

• typ monety – obejmuje numizmaty opatrzone tym samym wyobrażeniem, z reguły zamyka się w jednej emisji
• gatunek monety – zwykle obejmuje numizmaty o tych samych, bądź podobnych cechach metrologicznych – wadze, próbie (np. denar, grosz, talar, drachma)
• odmiany monety – istnieją w obrębie typów, obejmują monety wybite tą samą parą stempli
• próba – zawartość czystego kruszcu w monecie
• renowacja monety – stosowana już we wczesnym średniowieczu wymiana monety na nową na warunkach korzystnych dla pana menniczego
• pan menniczy – zleceniodawca emisji

• stan zachowania
• ekonomia
• waluta, mennica, mincerz, numizmat, pieniądz, stopa mennicza, pieniądz zastępczy, pieniądz lokalny
• systemy monetarne w Polsce

• Józef Szymański: Nauki pomocnicze historii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012. ISBN 978-83-01-16171-2.

Informacje w projektach siostrzanych

Multimedia w Wikimedia Commons

Definicje słownikowe w Wikisłowniku

Opracowania ogólne

• Marian Gumowski, Bibliografia numizmatyki polskiej, Toruń 1967.
• Tadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Kraków 1983 (wyd. 3).
• Andrzej Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Warszawa-Łódź 1994. ISBN 83-01-09710-8.
• Andrzej Mikołajczyk, Monety stare i nowe, Warszawa 1988. ISBN 83-213-3274-9.

Opracowania monograficzne

• Dariusz Ejzenhart, Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław 2008.
• Marian Gumowski, Dzieje mennicy krakowskiej, Poznań 1927.
• Marian Gumowski, Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961.
• Marian Gumowski, Mennica gdańska, Gdańsk 1990.
• Marian Gumowski, Mennica bydgoska, Bydgoszcz 2005.
• Henryk Cywiński, Dziesięć wieków pieniądza polskiego 980–1980, Warszawa 1982.
• Ryszard Kiersnowski, Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej, Warszawa 1960.
• Ryszard Kiersnowski, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988.
• Ryszard Kiersnowski, Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich, Warszawa 1964.
• Teofila Opozda, Mennica łobżenicka, Wrocław 1975.
• Henryk Radzikowski, Atlas monet bitych dla ziem polskich w końcu XVIII i w XIX wieku, Warszawa 2012.
• Janusz Reyman, Mennica olkuska 1779-1601, Wrocław 1975.
• Adam Suchanek, Artur Kurpiewski, Katalog popularny monet polskich i z Polską związanych wybitych po roku 1915 oraz monet zastępczych władz lokalnych z ziem polskich, Gdańsk 2013.
• Stanisław Suchodolski, Denar w kalecie. Trzy pierwsze stulecia monety polskiej, Wrocław 1981.
• Stanisław Suchodolski, Mennictwo polskie w XI i XII wieku, Wrocław 1973.
• Józef Andrzej Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990.

Publikacje źródłowe

• Jan Nepomucen Sadowski, Rozprawy o pieniądzu w Polsce I połowy XVII wieku
• Ignacy Zagórski, Monety dawnej Polski (teksty)

• Narodowy Bank Polski
• Polskie Towarzystwo Numizmatyczne
• Digital Library Numis (DLN) Online numismatic library