Orygenes

Orygenes

Portret Orygenesa, autorstwa Guillaume’a Chaudière’a (1584)
Data i miejsce urodzenia	ok. 186 Aleksandria
Data i miejsce śmierci	ok. 253 Cezarea albo Tyr
Zawód, zajęcie	egzegeta, filozof i teolog
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Orygenes (łac. Origenes, stgr. Ὠριγένης; ur. ok. 186 w Aleksandrii, zm. ok. 253 w Cezarei albo Tyrze) – wczesnochrześcijański egzegeta, teolog, filozof i pisarz. Jeden z najbardziej płodnych komentatorów Pisma Świętego w epoce patrystycznej. Święty Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego.

Zajmował się egzegezą krytyczną i literalną oraz egzegezą alegoryczną. W zasadniczy sposób przyczynił się do ukształtowania tradycji teologicznej Szkoły Aleksandryjskiej. Znany jest również jako twórca, odrzuconej później przez Magisterium, teorii preegzystencji dusz. Ogół poglądów mu przypisywanych nazywany jest orygenizmem.

Orygenes urodził się około 186 roku w Aleksandrii, jako syn Leonidesa^[1], który prawdopodobnie był obywatelem rzymskim^[2]. Miał sześcioro młodszego rodzeństwa^[1]. Podstawową edukację odebrał w domu – od ojca, który był wykształcony^[3]. Około 200 roku jego ojciec został aresztowany (w wyniku rozporządzenia Septymiusza Sewera zabraniającym przyjmowania chrztu) a następnie ścięty^[4]. Sam Orygenes został ochrzczony w dzieciństwie, więc jego dekret cesarza nie obejmował^[2]. Ponieważ rzymskie prawo zakazywało samotnej kobiecie zajmować się dziećmi, Orygenes i jego rodzeństwo zostali przygarnięci przez inne chrześcijańskie rodziny^[2]. Wkrótce potem popadł w konflikt ze swoimi opiekunami i w wieku około szesnastu lat otworzył powtórnie szkołę swego ojca^[5]. Dzięki protekcji miejscowego biskupa Demetriusza I został nauczycielem katechumenów^[6]. Wkrótce potem skupił się wyłącznie na nauczaniu, zastawiając część książek ojca^[7]. W celu zachowywania czystości, miał wtedy uczynić się eunuchem, jednak prawdziwość tego czynu bywa kwestionowana, m.in. przez Henry’ego Chadwicka czy Mariusza Szrama^[8][9].

W 215 roku rozpoczął studia filozoficzne pod kierunkiem neoplatończyka Ammoniosa Sakkasa, gdzie poznał swojego przyszłego współpracownika, Heraklasa^[7]. Oprócz nauczania podróżował po, Rzymie, Palestynie, Grecji czy Arabii, szukając rękopisów Pisma Świętego^[10]. W czasie podrózy poznał między innymi Julię Mamaeę, matkę cesarza Aleksandra Sewera oraz Hipolita Rzymskiego^[11]. Dzięki nawróceniu gnostyckiego bogacza Ambrożego, Orygenes zyskał źródło finansowania papirusów i kopistek, do przepisywania jego dzieł^[11]. Dzięki temu podjął się pracy nad swoim magnum opus: Hexaplą – krytycznym wydaniem Starego Testamentu oraz traktatem O zasadach^[12]. Przebywając w Cezarei Palestyńskiej wygłosił kazania, które spotkały się z uznaniem^[13]. Gdy dowiedział się o tym Demetriusz, wprowadził zakaz głoszenia kazań przez świeckich^[14]. Około 230 roku, ponownie przebywając w Cezarei, tamtejszy biskup Teoktyst i biskup Jerozolimy Aleksander, udzielili mu święceń kapłańskich, aby mógł bez przeszkód głosić kazania^[15]. Spowodowało to gniew Demetriusza, który zwołał synod na którym żądał unieważnienia święceń przyjętych bez zgody miejscowego biskupa i dobrowolnej kastracji oraz zarzucił Orygenesowi kontrowersyjne, wręcz heretyckie tezy^[16]. Synod przegłosował te wnioski, a Orygenes w 232 roku wyjechał z Aleksandrii do Cezarei^[17].

Założył tam własną szkołę i skupiał się na nauczaniu i pisaniu traktatów i listów, a także brał udział w synodach jako ekspert^[18]. Działająca przy szkole biblioteka miała opinię najlepszej biblioteki teologicznej w końcu starożytności^[19]. Jego uczniami byli Grzegorz Cudotwórca i jego brat Atenodor^[20]. Około 245 roku zgodził się aby jego kazania były stenografowane^[21]. W latach 250-251, za panowania Decjusza rozpoczęły się prześladowania chrześcijan, których ofiarą padł także Orygenes^[22]. Został wtrącony do więzienia i był torturowany^[22]. Pomimo że przeżył ten epizod, to jego stan zdrowia znacznie się pogorszył i wkrótce potem zmarł^[22]. Miało to miejsce około 253 roku w Cezarei albo Tyrze^[23].

Jest uznawany za świętego przez Koptyjski Kościół Ortodoksyjny^[24].

Orygenes wiele studiował, pisał, wykładał, komentował Pismo Święte, a także oddawał się dziełom miłosierdzia. Często pomagało mu w pisaniu aż siedmiu kopistów naraz^[25]. Był znany ze swej solidności, sumienności i pracowitości. Ze względu na skuteczność swojej argumentacji zyskał przydomek „Stalowy”^[26]. Jednak jedynie część jego twórczości zachowała się do współczesności i to przeważnie w przekładach łacińskich Rufina i Hieronima^[27].

Analizując Pismo Święte stosował egzegetyczną metodę alegorii^[28]. Uważał bowiem, że głównym autorem Biblii jest nieskończony Bóg, przez co sens Pisma również jest nieskończony^[29]. Twierdził, że dosłowny sens niektórych opowieści nie istnieje^[30]. Jego interpretacja stworzenia świata opierała się na założeniu, że Bóg od zawsze chciał stworzyć istoty rozumne, a ich „projekt” istniał od zawsze^[31]. Po buncie aniołów, miał stworzyć Ziemię na której zamieszkałyby istoty nieoddalone od Boga, a upadłe anioły miały zamieszkać pod ziemią^[32]. Orygenes ponadto miał nadzieję, że każdy człowiek dostąpi zbawienia, prawdopodobnie poza szatanem^[33]. Teorię tę nazwano apokatastaza^[33]. Zaznaczył to w swoim dziele Przeciw Celsusowi^[34].

W zakresie studiów nad człowiekiem, Orygenes utrzymywał, że drogą do doskonałości jest ciągła współpraca z Trójcą Świętą^[35]. Analizując Księgę Rodzaju zauważył, że początkowym zamiarem Boga było stworzenie człowieka „na swój obraz i podobieństwo” (Rdz 1,26 w przekładach Biblii.), jednak ostatecznie stworzył tylko „na swój obraz” (Rdz 1,27 w przekładach Biblii.). Orygenes twierdził, że Bóg stworzył człowieka „na swój obraz”, a „podobieństwo” pozostawił człowiekowi jako zadanie do osiągnięcia^[36]. Za fundamentalną drogę do doskonałości uważał modlitwę^[37].

Orygenes przyczynił się do rozwoju wielu tematów teologicznych. Jednym z nich była Mariologia, która Orygenesowi zawdzięcza wiele ujęć. Niektóre jednak musiały zostać później skorygowane. Jego wypowiedzi na temat dziewictwa Marii, jej Bożego Macierzyństwa itp. są rozrzucone wśród jego różnych dzieł egzegetycznych. Szczególnie wiele Orygenes mówił o Marii w Homiliach o Ewangelii św. Łukasza^[38].

Klemens Aleksandryjski (150–215) i Orygenes – inaczej niż np. Ireneusz z Lyonu i Tertulian – rozróżniali wśród chrześcijan dwie grupy: wiernych zadowalających się prostymi prawdami wiary, pozostających w swoich różnych mniejszych lub większych grzesznych przyzwyczajeniach oraz wiernych duchowych, mistyków i świętych, oświecanych światłem Chrystusa, które wlewa w ich dusze głębszą wiedzę i mądrość Bożą^[39]. Według Orygenesa tylko ci ostatni mogą być uważani za Kościół Boży, podczas gdy ci pierwsi są jedynie tymi, którzy wzywają imienia Boga^[40]. Stąd podejście Orygenesa do teologii nazywane jest czasem «gnozą chrześcijańską» – mimo iż z prądami synkretycznej, ezoterycznej gnozy ten typ uprawiania teologii łączy jedynie nazwa. Podział wiernych pozostanie także w niebie, podczas gdy nieoświeceni zostaną po prostu zbawieni, duchowi wierni otrzymają ponadto wieniec chwały^[41]. Do grupy nieoświeconych wewnętrznie Orygenes zaliczał także osoby, które zostawszy wdowami lub wdowcami nie potrafiły żyć w ewangelicznej powściągliwości i wstępowały ponownie w związek małżeński. Drugi związek nie jest bowiem zgodny z naturą Adama, pierwszego człowieka. Nie mógłby on powiedzieć o drugiej żonie: Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! (Rdz 2,23). Również Abraham i Jakub, mimo iż mieli więcej żon, do grobu złożeni zostali jedynie z pierwszymi żonami^[42]. Orygenes nie szedł tak daleko, jak Tertulian, który w późniejszym okresie uważał, że ponowne małżeństwo osób owdowiałych jest cudzołóstwem, sądził jednak, że Chrystus nie zaliczy ich w niebie do zgromadzenia nowo narodzonych i Kościoła nieskalanych, lecz jedynie zbawi ich w swoim Imieniu^[41].

Za błędną uznano głoszoną przez Orygenesa teorię preegzystencji dusz^[43]. Krytykował ją m.in. Metody z Olimpu^[44].

Kontrowersje obejmowały również jego poglądy na temat relacji w Trójcy Świętej, Syna i Ojca. Twierdził, że Jezus Chrystus jest współwieczny Ojcu, a nie został stworzony na początku czasów^[45].

Augustyn z Hippony krytykował jego poglądy wyrażone w traktacie „O zasadach” 1,6 na temat możliwości powrotu diabła do Boga. Również Julianowi z Eklanum, w „Niedokończonym dziele przeciwko drugiej odpowiedzi Juliana” 6,10 wypominał, że trwając w swoim przekonaniu o naturalnych zdolnościach ludzkiej wolnej woli do nawrócenia, „przywrócisz nam błąd Orygenesa” (Origenis nobis instaurabis errorem). Jak komentował Agostino Trapé, te platońskie idee Aleksandryjczyka, Augustyn krytykował, wychodząc z założeń rozumu i chrześcijańskiej wiary^[46].

Bronili Orygenesa i przechowywali jego pisma Pamfil z Cezarei (zm. 309) oraz Euzebiusz z Cezarei. Napisali też Obronę Orygenesa, z której zachowała się jedynie I księga w tłumaczeniu Rufina (PG 17, 541-616). Wspomina o niej Sokrates Scholastyk w swej Historii Kościoła III,7^[47]. Był to okres, kiedy wiele dogmatów nie zostało jeszcze sformułowanych przez Magisterium; dokonano tego później, na wielkich soborach. Niektóre poglądy Orygenesa, na czele z teorią preegzystencji dusz, zostały potępione w VI wieku na Soborze Konstantynopolskim II za rządów Justyniana^[43].

Nieortodoksyjność niektórych opinii teologicznych Orygenesa nie umniejsza doniosłości jego pism i jego znaczenia dla myśli chrześcijańskiej. Następujące jego teksty trafiły do katolickiej Liturgii godzin w oficjum czytań: „Homilia do Księgi Jozuego”, „Homilia do Księgi Kapłańskiej”, i „Wezwanie do męczeństwa”^[48].

Lista^[49]:

• O zasadach Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 23 (1979)
• Przeciw Celsusowi Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 17 (1977)
• O modlitwie W: Odpowiedź na Słowo. Najstarsi mistrzowie chrześcijańskiej modlitwy (1993)
• Dyskusja z Heraklitem Studia Theologica Varsoviensis 5 (1967)
• O święcie Paschy W: Pisma paschalne (1994)
• Zachęta do męczeńśtwa Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 24 (1980)
• Korespondencja Źródła Myśli Teologicznej 6 (1997)
• Komentarz do Ewangelii Mateusza Źródła Myśli Teologicznej 10 (1998)
• Komentarz do Pieśni nad pieśniami, Homilia o Pieśni nad pieśniami Wydawnictwo WAM (1994)
• Komentarz do listów Jana Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 28 (1981)
• Komentarz do Listu do Rzymian Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 57 (1994)
• Homilia o Księgach Jeremiasza, Samuela i Królewskich Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 30 (1983)
• Homilia o Księgach Rodzaju, Wyjścia i Kapłańskiej Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 31 (1984)
• Homilia o Księgach Liczb, Jozuego i Sędziów Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 34 (1984)
• Homilia o Ewangelii Łukasza Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 36 (1985)
• Homilia o Księgach Izajasza i Ezechiela Źródła Myśli Teologicznej 16 (2000)

• Filokalia Orygenesa

• Henryk Pietras: Orygenes. Kraków: WAM, 2001. ISBN 83-7097-868-1. (pol.).
• Claude Jenkins. Origen on I Corinthians. „Journal of Theological Studies”. 9 (1907-1908). ISSN 0022-5185. 

Polskojęzyczne

• Mariusz Szram, Orygenes, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-16].
• Katecheza Benedykta XVI o Orygenesie
• Dzieła Orygenesa w bibliotece Polona

Anglojęzyczne

• Mark J.M.J. Edwards Mark J.M.J., Origen, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 kwietnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.).
• EdwardE. Moore EdwardE., Origen of Alexandria, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27]  (ang.).