Kryzys III wieku – ciąg wydarzeń politycznych, militarnych, gospodarczych i społecznych w dziejach Cesarstwa Rzymskiego, przypadających na okres od zamordowania cesarza Aleksandra Sewera w roku 235 do objęcia władzy przez Dioklecjana w roku 284. Okres ten oddziela dwie zasadnicze formy ustrojowe cesarstwa: istniejący od czasów Oktawiana Augusta pryncypat od ukształtowanego ostatecznie za Dioklecjana dominatu.

Brak legitymizacji władzy u następców Aleksandra Sewera stał się przyczyną ciągłych rewolt wojskowych i nagłego przekazywania cesarskiej purpury kolejnym kandydatom. Jednym z powodów tego stanu rzeczy była stopniowa militaryzacja cesarstwa, której usiłowali zapobiec bardziej dalekowzroczni doradcy Aleksandra^[1]. Panowanie ostatniego Sewera zamyka również okres w dziejach cesarstwa zwany pryncypatem, gdy cesarz wśród senatorów formalnie był jedynie pierwszym wśród równych (primus inter pares). Kolejną przyczynę kryzysu politycznego i licznych uzurpacji cesarskich stanowił brak jasno określonych zasad sukcesji.

Kryzys III wieku historycy nazywają także „wiekiem anarchii”, „okresem przejściowym”, „epoką żołnierzy-cesarzy” lub „monarchią wojskową”^[2].

Większość cesarzy dochodziła do władzy drogą wojskowych przewrotów dokonywanych przy pomocy armii pogranicznych. Władcy ci utrzymywali władzę przez kilka miesięcy i ginęli najczęściej z rąk własnych żołnierzy, w trakcie kolejnego przewrotu. W sumie w latach 235–284 co najmniej 51 osób otrzymało (prawomocnie bądź nie), tytuł cesarza^[3]. Większość cesarzy usiłowała przezwyciężyć problem sukcesji wyznaczając na współrządców swych synów lub krewnych, poprzez nadanie im tytułu cezara (młodszego władcy, następcy) lub augusta (władcy równorzędnego). Nie zapobiegło to jednak kolejnym kryzysom władzy, zwłaszcza że wyznaczeni na współrządców cesarze często byli małoletni i w razie zamachu, również ginęli z rąk żołnierzy.

W tym czasie na swym politycznym znaczeniu stracił stołeczny Rzym, gdyż cesarze większość czasu spędzali w prowincjach, w obronie napastowanych obszarów. Ponieważ władców obwoływały legiony, cesarz nie potrzebował aprobaty senatu czy ludu rzymskiego. Wielu cesarzy tego okresu nawet nie odwiedziło Rzymu w ciągu swoich rządów, rezydując w innych miastach cesarstwa, jak Nikomedia, Trewir czy Mediolan, położonych bliżej zagrożonych stale najazdami granic.

Kryzys militarny trzeciego wieku związany był z agresją sąsiadów cesarstwa: perskiej monarchii Sasanidów, która w roku 224 zastąpiła Partów jako władców Persji, oraz naporem plemion północy, głównie Germanów. Najazdy barbarzyńców nękały właściwie wszystkie zachodnie i północne prowincje cesarstwa, jak również Kapadocję, Achaję, Egipt i Syrię. Częste zmiany na tronie prowadziły także do walk wewnętrznych i wojen domowych: w latach 258–274 Galia funkcjonowała jako na wpół niezależne tzw. cesarstwo galijskie pod rządami Postumusa i jego następców. Natomiast na wschodzie w tym samym okresie Septymia Zenobia zdołała utworzyć z ziem Egiptu, Lewantu i części Anatolii, sprawnie rządzone choć krótkotrwałe Cesarstwo Palmyry.

Potrzeba obrony granic przed najazdami plemion germańskich i armii perskiej zmuszała cesarzy do nadmiernego rozbudowania armii, której koszty utrzymania wzrosły, a słabnąca gospodarka rzymska nie była w stanie ich udźwignąć. Dla utrzymania systemu zaopatrywania armii, cesarze narzucali ludności olbrzymie ciężary fiskalne, a brakom w skarbcu zaradzali poprzez tzw. „psucie monety”, tj. wypuszczanie w obieg pieniądza zawierającego zamiast szlachetnych kruszców sporą domieszkę metali nieszlachetnych. Proces ten prowadził z kolei do hiperinflacji, którą próbowano opanować narzędziami gospodarki nakazowej. Z drugiej strony instytucje podatkowe niechętne były pobieraniu podatku w bezwartościowej monecie, pobierając go częściej w produktach. Wskutek tego system gospodarczy cesarstwa w znacznym stopniu powrócił do stanu gospodarki towarowej. Spowodowało to z kolei upadek miast, zwłaszcza w zachodniej części imperium.

Okres kryzysu można umownie podzielić na 4 podokresy:

• W pierwszym z nich, trwającym od śmierci Aleksandra Sewera (235) do śmierci Decjusza (251), charakterystyczne było stopniowe narastanie oznak kryzysu przy równoczesnych bezskutecznych próbach zapobieżenia mu.
• W drugim, trwającym od śmierci cesarza Decjusza (251) do pojmania Waleriana I (260), chaos ogarniający państwo nasilił się przy równoczesnym niemal całkowitym braku przeciwdziałania. Wyczerpaniu uległy dotychczasowe możliwości ze względu na rozkład aparatu administracyjnego i militarny upadek państwa; w tym okresie jeszcze nie istniała koncepcja reform.
• Trzeci, obejmujący okres jedynowładztwa Galiena (260–268), charakteryzuje się utrzymaniem (a nawet narastaniem) oznak upadku przy równoczesnym wprowadzaniu reform (zwłaszcza wojskowych), które w przyszłości umożliwiły przezwyciężenie kryzysu.
• Ostatni podokres, trwający od śmierci Galiena (268) do objęcia władzy przez Dioklecjana (284), charakteryzuje się stopniowym przezwyciężaniem kryzysu wraz z odbudową granic oraz przeprowadzaniem reform konsolidujących państwo.

• Trwający dwa wieki proces wzmacniania autorytetu i zakresu władzy cesarskiej uczynił z princepsów władców absolutnych, których główną podporą miało stać się zamiast senatu – wojsko. Nową fazę w rozwoju cesarstwa nazwano dominatem (od słowa dominus, czyli „pan”).
• Senat rzymski został ograniczony do administrowania miastem Rzym i dekoracji w systemie nowej władzy.
• Powołano tetrarchię (współrządy 4 cesarzy), dla lepszej ochrony granic wciąż rozległego imperium.
• Reformy administracyjne Dioklecjana zmieniły oblicze cesarstwa, gdy podzielił prowincje, zwiększając ich liczbę z 50 do 110 i zgrupował je w 13 większych jednostkach (diecezjach).
• W nowym podziale administracyjnym oddzielono funkcje wojskowe od cywilnych.
• Armia, która osiągnęła niesłychaną liczbę 600 tys. żołnierzy, została podzielona na stacjonującą w głębi państwa i graniczną.
• Dla zwalczenia hiperinflacji wprowadzono nową monetę srebrną (argenteus) i wartościową rozmienną z brązu (follis).
• Ustanowiono dekret o cenach maksymalnych, za którego naruszenie groziła kara śmierci.
• Wprowadzono przymus dziedziczenia zawodu z ojca na syna.
• Imperium nieodwracalnie straciło:
  • północną część Germanii Inferior (dzisiejszą Holandię, na północ od Renu),
  • prowincję Dację,
  • fragment prowincji Górnej Germanii (dzisiejsza Badenia-Wirtembergia),
  • ziemie północnej Mezopotamii (wschodnia połowa Syrii) zostały oddane Persji Sasanidów,
  • w Afryce ataki ludów berberyjskich zmusiły imperium do wycofania się z głębi Afryki, niemal na samo wybrzeże kontynentu.
• Początek kryzysu zakończył epokę Pax Romana trwającą 265 lat.

• Władcy i wodzowie starożytności. Słownik. (Red. Piotr Iwaszkiewicz, Wiesław Łoś i Marek Stępień). Warszawa: WSiP, 1998. ISBN 83-02-06971-X. Brak numerów stron w książce
• Tadeusz Zieliński: Cesarstwo rzymskie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1995. ISBN 83-06-02417-6. Brak numerów stron w książce
• Averil Cameron: Późne cesarstwo rzymskie. Monika Kwiecień (tłum.). Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005. ISBN 83-7469-163-8. Brak numerów stron w książce
• Peter Brown: Świat późnego antyku. Od Marka Aureliusza do Mahometa. Alicja Podzielna (tłum.). Warszawa: Czytelnik, 1991. ISBN 83-07-01939-7. Brak numerów stron w książce
• Aleksander Krawczuk: Poczet cesarzy rzymskich. Warszawa: Iskry, 2006. ISBN 83-7177-185-1. Brak numerów stron w książce