Proskrypcja

Nie mylić z: preskrypcja.

Proskrypcja (łac. proscriptio) – w starożytności i od pełnego średniowiecza skazanie na banicję, pozbawienie praw, wyjęcie spod prawa; we wczesnośredniowiecznym prawie polskim – wywołanie (skazanie na fikcyjną śmierć).

W starożytnym Rzymie, w okresach wojen domowych, oznaczała pozbawienie praw obywatelskich i konfiskatę majątku osób przeciwnych rządzącym. Nazwiska obywateli poddanych proskrypcjom umieszczano na kamiennych tablicach w miejscach publicznych. Zabójstwo osoby z listy premiowano nagrodą pieniężną (za czasów II triumwiratu wynosiła ona dwa talenty).

Proskrypcje początkowo oznaczały sprzedaż dóbr dłużnika w drodze licytacji, następnie mianem tym określano wyroki skazujące na karę konfiskaty majątku i wygnania.

Proskrypcje na olbrzymią skalę, jako krwawe narzędzie walki politycznej, wprowadził Sulla w 83 roku p.n.e. Prześladowania dotknęły blisko trzy tysiące przeciwników politycznych dyktatora. W 43 roku p.n.e. członkowie II triumwiratu Marek Antoniusz, Oktawian i Lepidus ponownie ogłosili listy proskrypcyjne (tabulae proscriptionis). Wśród umieszczonych na nich znalazł się Cyceron, zamordowany na polecenie Antoniusza.

We wczesnym średniowieczu zgodnie z obowiązującą wówczas zasadą osobowości prawa wydawano wyrok zaoczny, ustanawiający fikcję śmierci skazanego i ogłaszano go publicznie. Przy braku środków odwoławczych oznaczało to definitywną utratę osobowości prawnej proskrybowanego. Pociągało także za sobą rozwiązanie małżeństwa, otwarcie spadku i możliwość bezkarnego zabicia skazanego. W polskim prawie zwyczajowym proskrypcję nazywano wywołaniem, a skazanego w ten sposób – wywołańcem. Kara ta była dotkliwa, dopóki nie pojawiła się zasada terytorialności prawa, a ważnym elementem współżycia społecznego pozostawało zapewnianie wyżywienia i bezpieczeństwa jednostce przez macierzystą zbiorowość. Proskrypcją karano głównie za najcięższe przestępstwa (np. zbrodnie przeciw panującemu)^[1].

W 1603 roku po bitwie pod Glen Fruin w Szkocji proskrypcją został objęty cały góralski klan Macgregorów, uważany za rozbójniczy. Zakaz używania nazwiska Macgregor uchylono dopiero w końcu XVIII wieku^[2].

W Polsce podczas okupacji niemieckiej listy proskrypcyjne były to spisy osób przeznaczonych do zgładzenia po aresztowaniu. Na przykład w Gdyni na podstawie list proskrypcyjnych oddziały SS Wachsturmbann „Eimann”, oddziały wojskowe, Gestapo i policja ochronna aresztowały kilka tysięcy ludzi.

Listy proskrypcyjne były tworzone głównie przez kolaborantów okupantów. Na terenach Polski takie listy masowo tworzyli Żydzi, zwłaszcza na terenach okupowanych przez ZSRR. Żydzi nie tylko tworzyli listy, ale osobiście prowadzili NKWD i wskazywali Polaków, których chcieli się pozbyć.