![]() Styrak lekarski | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj |
styrak | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Styrax Linnaeus Sp. Pl. 444. 1 Mai 1753[3][4] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
S. officinalis Linnaeus[4] | |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Styrax_japonicus_Styrak_japo%C5%84ski_2015_06.jpg/220px-Styrax_japonicus_Styrak_japo%C5%84ski_2015_06.jpg)
Styrak[5], styraksowiec[6] (Styrax L.) – rodzaj roślin z rodziny styrakowatych. Obejmuje 126 gatunków[3]. Są to drzewa i krzewy w większości rosnące w strefie tropikalnej i subtropikalnej wschodniej i południowo-wschodniej Azji oraz w Ameryce Północnej i Południowej. Nieliczne sięgają stref umiarkowanych. Jeden gatunek – styrak lekarski S. officinalis występuje we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i w południowej Europie[7][8][9]. Rośliny te rosną w lasach i na terenach skalistych, ich kwiaty są zapylane przez owady[7].
Około 10 gatunków strefy umiarkowanej, zwłaszcza styrak japoński S. japonicus, jest rozpowszechnionych w uprawie jako rośliny ozdobne[7]. Ze styraka benzoesowego pozyskuje się żywicę benzoesową stosowaną w medycynie[10], w perfumerii i do aromatyzowania papierosów[11]. Styrak lekarski S. officinalis mylnie wskazywany bywa nierzadko jako źródło żywicy storaks (czasem też błędnie identyfikowanej z benzoesową), która wbrew nazwie jej samej i gatunku pozyskiwana jest jednak z ambrowca wschodniego. Styrak lekarski nie jest gatunkiem żywicodajnym[9].
Nazwa rodzaju utworzona została od arabskiej nazwy styraka lekarskiego – assthirak[9].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Palo_de_jazm%C3%ADn_fruit_by_Monsegur_Omar_%287093934011%29.jpg/220px-Palo_de_jazm%C3%ADn_fruit_by_Monsegur_Omar_%287093934011%29.jpg)
- Pokrój
- Krzewy i drzewa osiągające do 16 m wysokości[7]. Pędy pokryte są gwiaździstymi lub prostymi włoskami, rzadko są nagie[8]. U gatunków amerykańskich pędy są zwykle prosto wznoszące się, a u azjatyckich szeroko rozpostarte[11].
- Liście
- Skrętoległe, opadające na zimę i u gatunków tropikalnych zimozielone. Pojedyncze, całobrzegie, ząbkowane, piłkowane, czasem z blaszką wcinaną[7][9].
- Kwiaty
- Obupłciowe, zebrane po kilka–kilkanaście[9] w kwiatostany szczytowe lub wyrastające też w kątach liści, groniaste, wiechowate, wierzchotkowate, rzadziej pojedyncze lub zebrane po kilka w pęczki[8]. Szypułki wsparte są drobnymi i szybko odpadającymi przysadkami[8]. Kielich zwykle z 5 działek (rzadziej inna liczba z zakresu od 2 do 9[9]), zrośniętych u dołu, tworzących rurkę lub mających kształt dzwonkowaty lub filiżanki[7][8]. Płatków korony jest zwykle 5, rzadziej więcej (do 8[9] lub 10[7]), są one zrośnięte u dołu, mają kolor biały lub jasnoróżowy[7] i kształt dzwonkowaty[8]. Pręcików jest zwykle 10, czasem mniej (od 5) lub więcej (do 16)[9]. Nitki ich są spłaszczone i wolne, czasem u dołu przyległe do płatków. Pylniki są podługowate. Zalążnia jest górna. Powstaje z trzech owocolistków i za młodu jest trójkomorowa, później jednokomorowa. W każdej z trzech początkowo powstających komór rozwija się jeden lub kilka zalążków. Szyjka słupka jest szydłowata lub nitkowata, zwieńczona znamieniem główkowatym lub trójdzielnym[8].
- Owoce
- Kulistawe lub elipsoidalne, suche lub mięsiste torebki[9] i pestkowce[8]. Nasiono zwykle pojedyncze, rzadziej w liczbie dwóch lub trzech, kulistawe do elipsoidalnego, z grubą, twardą łupiną[9][8].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Styrax_ferrugineus.jpg/220px-Styrax_ferrugineus.jpg)
Rodzaj obejmuje ok. 80% gatunków z rodziny styrakowatych. W obrębie rodziny jest najbliżej spokrewniony z rodzajem Huodendron[9], wraz z którym tworzy grupę bazalną. Rodzaj pochodzi z Eurazji. Skamieniałości z eocenu z terenu Europy, wskazują na to, że w tej części świata rodzaj był znacznie bardziej zróżnicowany niż współcześnie, po czym tutejsi przedstawiciele, z jednym wyjątkiem, wymarli podczas zlodowaceń. Na kontynenty amerykańskie gatunki z tego rodzaju trafiły prawdopodobnie dwukrotnie, raz do Ameryki Południowej przez Pacyfik, drugi raz szlakiem z północno-wschodniej Azji do północno-zachodniej Ameryki[12].
Rodzaj dzielony jest na dwie sekcje Styrax i Valvatae, przy czym ta druga ma najprawdopodobniej charakter parafiletyczny – przedstawiciele jej serii Benzoin są bazalni względem reszty. Druga seria – Valvatae – jest siostrzana dla monofiletycznej sekcji Styrax, która dzieli się na dwie serie – Cyrta i Styrax[12]. Sekcja Styrax występuje w północnej części zasięgu rodzaju, jej przedstawiciele mają na ogół liście opadające zimą i cienkie płatki korony. Bardziej tropikalna sekcja Valvatae ma liście na ogół zimozielone i grubsze, skórzaste płatki. Seria Cyrta względem serii Styrax różni obecnością także bocznych, a nie wyłącznie szczytowych kwiatostanów i gruczołowato ząbkowanymi lub piłkowanymi liśćmi, a nie całobrzegimi[9].
- Wykaz gatunków[3]
- Styrax acuminatus Pohl
- Styrax agrestis (Lour.) G.Don
- Styrax americanus Lam. – styrak amerykański[5]
- Styrax apricus H.R.Fletcher
- Styrax argenteus C.Presl
- Styrax argentifolius H.L.Li
- Styrax aureus Mart.
- Styrax austromexicanus P.W.Fritsch
- Styrax benzoides Craib
- Styrax benzoin Dryand. – styrak benzoesowy
- Styrax bicolor Ducke
- Styrax buchananii W.W.Sm.
- Styrax camporum Pohl
- Styrax carranzae Doweld
- Styrax chinensis H.H.Hu & S.Ye Liang
- Styrax chrysocalyx P.W.Fritsch
- Styrax chrysocarpus H.L.Li
- Styrax confusus Hemsl.
- Styrax conterminus Donn.Sm.
- Styrax crotonoides C.B.Clarke
- Styrax curvirostratus (Svengs.) Y.L.Huang & P.W.Fritsch
- Styrax davillifolius Perkins
- Styrax duidae Steyerm.
- Styrax ellipticus Jungh. & de Vriese
- Styrax excelsus P.W.Fritsch
- Styrax faberi Perkins
- Styrax fanshawei Sandwith
- Styrax ferrugineus Nees & Mart.
- Styrax finlaysonianus Wall. ex G.Don
- Styrax formosanus Matsum.
- Styrax fortunei Hance
- Styrax gentryi P.W.Fritsch
- Styrax glaber Sw.
- Styrax glabratus Schott
- Styrax glabrescens Benth.
- Styrax grandifolius Aiton
- Styrax griseus P.W.Fritsch
- Styrax guaiquinimae (Maguire & Steyerm.) P.W.Fritsch
- Styrax guanayanus Maguire & K.D.Phelps
- Styrax guyanensis A.DC.
- Styrax hainanensis F.C.How
- Styrax hemsleyanus Diels
- Styrax hookeri C.B.Clarke
- Styrax hypargyreus Perkins
- Styrax hypochryseus Perkins
- Styrax incarnatus P.W.Fritsch
- Styrax jaliscanus S.Watson
- Styrax japonicus Siebold & Zucc. – styrak japoński
- Styrax lancifolius Klotzsch ex Seub.
- Styrax lasiocalyx Perkins
- Styrax latifolius Pohl
- Styrax leprosus Hook. & Arn.
- Styrax limprichtii Lingelsh. & Borza
- Styrax litseoides J.E.Vidal
- Styrax longipedicellatus Steyerm.
- Styrax macarenensis P.W.Fritsch
- Styrax macrocalyx Perkins
- Styrax macrocarpus W.C.Cheng
- Styrax macrophyllus Schott ex Pohl
- Styrax magnus Lundell
- Styrax maninul B.Walln.
- Styrax martii Seub.
- Styrax microphyllus Perkins
- Styrax neblinae (Maguire) P.W.Fritsch
- Styrax nicaraguensis P.W.Fritsch
- Styrax nui B.Walln.
- Styrax nunezii P.W.Fritsch
- Styrax obassia Siebold & Zucc. – styrak okrągłolistny[5]
- Styrax oblongus (Ruiz & Pav.) A.DC.
- Styrax obtusifolius Griseb.
- Styrax ochraceus Urb.
- Styrax odoratissimus Champ. ex Benth.
- Styrax officinalis L. – styrak lekarski
- Styrax omuk B.Walln.
- Styrax pallidus A.DC.
- Styrax panamensis Standl.
- Styrax paralleloneurus Perkins
- Styrax pauciflorus A.DC.
- Styrax paulhousei P.W.Fritsch & D.L.Kelly
- Styrax pavonii A.DC.
- Styrax pedicellatus (Perkins) B.Walln.
- Styrax pefrit B.Walln.
- Styrax peltatus P.W.Fritsch
- Styrax pentlandianus J.Rémy
- Styrax peruvianus Zahlbr.
- Styrax platanifolius Engelm. ex Torr.
- Styrax pohlii A.DC.
- Styrax porterianus Wall. ex G.Don
- Styrax portoricensis Krug & Urb.
- Styrax prancei P.W.Fritsch
- Styrax racemosus (Cav.) A.DC.
- Styrax radians P.W.Fritsch
- Styrax redivivus (Torr.) L.C.Wheeler
- Styrax rhytidocarpus W.Yang & X.L.Yu
- Styrax ridleyanus Perkins
- Styrax rigidifolius Idrobo & R.E.Schult.
- Styrax rotundatus (Perkins) P.W.Fritsch
- Styrax rubifolius Guillaumin
- Styrax rufopilosus Svengs.
- Styrax rugosus Kurz
- Styrax schultzei Perkins
- Styrax serrulatus Roxb.
- Styrax shiraianus Makino
- Styrax sieberi Perkins
- Styrax sipapoanus Maguire
- Styrax steyermarkii P.W.Fritsch
- Styrax subargenteus Sleumer
- Styrax suberifolius Hook. & Arn.
- Styrax subpaniculatus Jungh. & de Vriese
- Styrax supaii Chun & F.Chun
- Styrax tafelbergensis Maguire
- Styrax tarapotensis Perkins
- Styrax tomentosus Bonpl.
- Styrax tonkinensis (Pierre) Craib ex Hartwich
- Styrax trichocalyx Perkins
- Styrax trichostemon P.W.Fritsch
- Styrax tuxtlensis P.W.Fritsch
- Styrax uxpanapensis P.W.Fritsch
- Styrax vilcabambae (D.R.Simpson) B.Walln.
- Styrax warburgii Perkins
- Styrax warscewiczii Perkins
- Styrax wilsonii Rehder
- Styrax wurdackiorum Steyerm.
- Styrax wuyuanensis S.M.Hwang
- Styrax yutajensis (Maguire) P.W.Fritsch
- Styrax zhejiangensis S.M.Hwang & L.L.Yu
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-09-24] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-09-24] (ang.).
- ↑ a b c d Styrax L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-09-24].
- ↑ a b Styrax Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-09-24].
- ↑ a b c Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik , Bolesław Sękowski , Mieczysław Wilczkiewicz , Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych, wyd. 3, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2001, s. 527, ISBN 83-01-13434-8, OCLC 749776599 .
- ↑ Włodzimierz Seneta , Jakub Dolatowski , Jerzy Zieliński , Dendrologia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2023, s. 628-629, ISBN 978-83-01-22018-1 .
- ↑ a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Volume I. London: MacMillan, 2002, s. 180. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i Styrax Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-09-24].
- ↑ a b c d e f g h i j k l Styrax Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-09-24].
- ↑ Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 892-893, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Peter W. Fritsch, Cynthia M. Morton, Tao Chen, Candice Meldrum. Phylogeny and Biogeography of the Styracaceae. „International Journal of Plant Sciences”. 162, S6, s. S95-S116, 2001.