Ten artykuł dotyczy gmin w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Gmina (od niem. gemeinde – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce.

Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot, np. „gmina wyznaniowa” (por.: kahał), „gmina szkolna” itp.

 Osobne artykuły: Samorząd terytorialny w Polsce, Samorząd gminny i Podział administracyjny Polski.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. ustrój samorządu gminnego (wiejskich rad gminnych) uregulowano dekretem Tymczasowego Naczelnika Państwa dnia 27 listopada 1918 r., bazującym na regulacjach funkcjonujących od XIX w. w poszczególnych zaborach. 13 grudnia 1918, na mocy dekretu rządu Jędrzeja Moraczewskiego, unormowano z kolei wybory do rad miejskich. Następnym aktem prawnym regulującym samorząd w miastach był dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa o samorządzie miejskim, wydany 4 lutego 1919^[1]. W latach 1954–1972, w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zamiast gmin funkcjonowały gromady. Na mocy ustawy z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych^[2], od 1 stycznia 1973 przywrócono gminy, lecz nie miały one charaktery samorządnego. Od 1990 r. gmina jest podstawową jednostką polskiego samorządu terytorialnego, a ich status reguluje ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, obowiązująca od 27 maja 1990 (do 29 grudnia 1998 pod nazwą ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym)^[3].

Gminy we współczesnej Polsce dzielą się na trzy rodzaje: gminy miejskie, gminy miejsko-wiejskie i gminy wiejskie. Niektóre gminy miejskie wykonują również zadania powiatów (zobacz: miasto (gmina miejska) na prawach powiatu).

Każda gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla lub inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.

• Organ stanowiący, kontrolny i uchwałodawczy (kolegialny):
  • rada gminy
  • komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych)
• Organ wykonawczy (jednoosobowy):
  • wójt (gmina wiejska)
  • burmistrz (gmina miejska, gmina miejsko-wiejska)
  • prezydent miasta (gmina miejska, miasto na prawach powiatu)

W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku. Jest ona oddzielnym organem administracji (niebędącym komisją rady miasta na prawach powiatu), złożonym między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.

Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzieli się na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.

Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).

Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.

Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.

Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być:

• obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym,
• fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).

Zadania własne obejmują sprawy:

• ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
• gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
• wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
• planowania i finansowania oświetlenia dróg i miejsc publicznych znajdujących się na terenie gminy,
• lokalnego transportu zbiorowego,
• ochrony zdrowia,
• pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych,
• gminnego budownictwa mieszkaniowego,
• edukacji publicznej,
• kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
• kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych,
• targowisk i hal targowych,
• zieleni gminnej i zadrzewień,
• cmentarzy gminnych,
• porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
• utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
• polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej,
• wspierania i upowszechniania idei samorządowej,
• promocji gminy,
• współpracy z organizacjami pozarządowymi,
• współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

Są to inne zadania publiczne, wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są:

• przekazywane na mocy regulacji ustawowej,
• przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.

 Osobny artykuł: Lista gmin w Polsce.

1 stycznia 2026 na terytorium Polski było 2479 gmin trzech rodzajów^[4]:

• 1453 gmin wiejskich
• 724 gmin miejsko-wiejskich
• 302 gminy miejskie.

(Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)

Ogólnie:

• największa: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km²
• najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejskie:

• największa: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km²
• najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejsko-wiejskie:

• największa: gmina Pisz (powiat piski) – 634,43 km²
  • największe miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Szczytna (powiat kłodzki) – 80,38 km²
  • największy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Pisz (powiat piski) – 624,35 km²
• najmniejsza: gmina Świątniki Górne (powiat krakowski) – 20,35 km²
  • najmniejsze miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
  • najmniejszy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Suchedniów (powiat skarżyski) – 15,54 km²

Gminy wiejskie:

• największa: gmina Wałcz (powiat wałecki) – 574,94 km²
• najmniejsza: gmina Jejkowice (powiat rybnicki) – 7,64 km²

Miasta:

• największe: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km²
• najmniejsze: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²

(Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)

Ogólnie oraz gminy miejskie:

• największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 864 035 mieszk.
• najmniejsza: Krynica Morska (powiat nowodworski) – 1143 mieszk.

Gminy miejsko-wiejskie:

• największa: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 98 252 mieszk.
  • największe miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Piaseczno (powiat piaseczyński) – 51 584 mieszk.
  • największy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 46 668 mieszk.
• najmniejsza: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 1517 mieszk.
  • najmniejsze miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Opatowiec (powiat kazimierski) – 306 mieszk.
  • najmniejszy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Czarna Woda (powiat starogardzki) – 360 mieszk.

Gminy wiejskie:

• największa: gmina Długołęka (powiat wrocławski) – 45 409 mieszk.
• najmniejsza: gmina Dubicze Cerkiewne (powiat hajnowski) – 1268 mieszk.

Miasta:

• największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 864 035 mieszk.
• najmniejsze: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszk.^[5]

Na terytorium Polski jest szereg gmin, których części - z różnych powodów - chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np.

• utworzenie miasta i gminy Komorów z miejscowości Komorów, Komorów-Wieś i Granica w gminie Michałowice^[6][7]
• reaktywacja gminy Chełmsko Śląskie, obecnie w granicach gmin Lubawka i Kamienna Góra^[8][9]
• reaktywacja gminy Kamyk, obecnie w granicach gminy Kłobuck^[10][11][12]
• utworzenie gminy o nazwie Miasto Śląskie z obszarów południowych osiedli Mysłowic: Brzezinka, Dziećkowice, Kosztowy, Krasowy, Larysz-Hajdowizna, Morgi i Wesoła (de facto byłaby to reaktywacja odpowiednika dawnej gminy Wesoła z Wesołą)^[13][14]
• utworzenie gminy Huta-Dąbrowa z miejscowości Huta-Dąbrowa w gminie Krzywda^[15]
• utworzenie gminy Majdan Stary z siedzibą w miejscowości Majdan Stary (Majdan Stary, Majdan Nowy, Stary Lipowiec, Nowy Lipowiec, Rogale, Kulasze, część sołectw Zanie i Markowicze) w gminie Księżpol^[16][17]
• utworzenie gminy Jankowice z miejscowości Jankowice Rybnickie w gminie Świerklany^[18][19]
• utworzenie gminy Łagiewniki z miejscowości Łagiewniki i siedmiu innych sołectw, należących obecnie do Łodzi^[20][21]

Ostatnie zakończone pomyślnie próby secesji dotyczyły w 2025 r. gminy Grabówka (z gminy Supraśl)^{[22][23][24][25][26]} i gminy Szczawa (z gminy Kamienica)^[27][28]. Wcześniej, w 2010 r. gminy Jaśliska (z gminy Dukla).

Zobacz w Wikiźródłach tekst Polskie gminy według kodu TERYT

Zobacz hasło gmina w Wikisłowniku

• Podział administracyjny Polski (1975–1998)
• TERYT
• Związek jednostek samorządu terytorialnego
• Gmina zbiorowa
• Budżet gminy
• Burmistrz (Polska)

• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II: gmina, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 618 .