miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
![]() Kościół „na wyspie” | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | |||
Data założenia |
1593 | ||
Prawa miejskie |
1 stycznia 1990[1] | ||
Burmistrz |
Edyta Wolanin | ||
Powierzchnia |
6,19[2] km² | ||
Wysokość |
219–289 m n.p.m. | ||
Populacja (2023) • liczba ludności • gęstość |
|||
Strefa numeracyjna |
(+48) 84 | ||
Kod pocztowy |
22-470 | ||
Tablice rejestracyjne |
LZA | ||
Położenie na mapie gminy Zwierzyniec ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa lubelskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu zamojskiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) |
0620154 | ||
SIMC |
0988253 | ||
Urząd miejski ul. Rynek 122-470 Zwierzyniec | |||
Strona internetowa |
Zwierzyniec – miasto w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zwierzyniec. Położony jest nad Wieprzem, w otulinie Roztoczańskiego Parku Narodowego[4].
Według danych GUS z 31 grudnia 2023 r. miasto liczyło 2780 mieszkańców[3].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Na zachód od Zwierzyńca w odległości 3 km przebiega granica pomiędzy wapienno-piaskowcowym Roztoczem Środkowym a lessowym Zachodnim. Miasto ze wszystkich stron otoczone jest lasami, które zajmują aż 66% powierzchni gminy. W ich pobliżu, tuż za południową granicą miasta, znajdują się stawy Echo.
Zwierzyniec leży w dawnej ziemi chełmskiej na historycznej Rusi Czerwonej, w ramach której stanowił część włości szczebrzeskiej, włączonej do Ordynacji Zamojskiej[5], a następnie przekształconej w prywatny powiat szczebrzeski w województwie ruskim[6].
Miasto zajmuje powierzchnię 6,19 km² (1 stycznia 2017)[7].
W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie zamojskim.
Zwierzyniec jest członkiem Unii Miasteczek Polskich[8].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Czasy ordynacji
[edytuj | edytuj kod]Zwierzyniec zawdzięcza istnienie Ordynacji Zamojskiej, której działalność gospodarcza była oparta na pozyskiwaniu i przetwarzaniu bogactw pochodzących z okolicznych lasów.
Zwierzyniec powstał w 1593, cztery lata po założeniu ordynacji. Prawdopodobnie już na początku XVII wieku, funkcjonował jako letnia rezydencja rodziny Zamoyskich. Zalążkiem osady był dwór myśliwski zbudowany nad stawem. Niedaleko dworu funkcjonował wielki zwierzyniec otoczony wysokim płotem, w którym trzymano m.in. jelenie, sarny, łosie i dziki. W ogrodzie, na wodzie stał pałacyk letni (Lusthaus) należący do Gryzeldy z Zamoyskich Wiśniowieckiej, matki króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego[9].
W 1711 r. wiatr skierował w okolice Zwierzyńca wielkie masy szarańczy wędrownej[10].
W wyniku I rozbioru Polski Zwierzyniec znalazł się w granicach zaboru austriackiego. Początkowo należał do cyrkułu bełskiego z siedzibą w Zamościu, a od 1783 r. do cyrkułu zamojskiego. Był wówczas niewielką miejscowością. Wydana w roku 1786 „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” autorstwa hrabiego Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego podawała: Wieś z domem drewnianym i kaplica; mieszkalna niegdyś Ordynatów [zamojskich]. Przy niej zwierzyniec na mil kilka ciągnący się, w konie dzikie, jelenie, daniele, sarny obfity; teraz opustoszały z parkanów[11]. W 1773 IX ordynat, Jan Jakub Zamoyski, urządził w Zwierzyńcu fabrykę porcelany i mydła.
W 1809 r. wraz z całym cyrkułem zamojskim Zwierzyniec został włączony do Księstwa warszawskiego.
W 1812 do Zwierzyńca została z Zamościa przeniesiona siedziba Ordynacji Zamojskiej. W XIX wieku działał tartak, browar, fabryka posadzek, fabryka bryczek, fabryka maszyn rolniczych, hotel z restauracją, a nawet sąd gminny okręgowy[9]. Mieszkańcy Zwierzyńca aktywnie wspomagali bojowników o wolność Polski, zwłaszcza powstańców w okresie powstania styczniowego, a potem żołnierzy Armii Krajowej w czasie II wojny światowej.
II wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]W latach 1940–1944 Niemcy hitlerowscy utworzyli w Zwierzyńcu obóz dla ludności cywilnej oraz obóz przejściowy, a od grudnia 1942 dla ludności wysiedlanej z Zamojszczyzny, w tym wielu Dzieci Zamojszczyzny. Szacuje się, że w obozie osadzono 24 000 więźniów, w tym 7 000 dzieci, z których ponad 200 zmarło[12]. Na tym terenie znajduje się obecnie rzymskokatolicki kościół parafialny pw. Matki Bożej Królowej Polski z II połowy XX wieku.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w lipcu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 400 Żydów. W 22 października 1942 roku zostali wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu[13].
2 lutego 1944 okupacyjne oddziały niemieckie dokonały publicznej egzekucji ulicznej na placu targowym w Zwierzyńcu, w obecności spędzonych przymusowo mieszkańców Zwierzyńca[14].
Czasy współczesne
[edytuj | edytuj kod]1 stycznia 1990 Zwierzyniec uzyskał prawa miejskie. Miasto utworzono ze wsi Zwierzyniec (210,00 ha), wsi Rudka (149,00), z części wsi Wywłoczka (55,00 ha), z części terenu Roztoczańskiego Parku Narodowego (24,00 ha) i z części terenu Nadleśnictwa Zwierzyniec (46,00)[1]
1 stycznia 2010 r. przyłączono część wsi Obrocz o powierzchni 136,92 ha[15].
-
Kościół, 1. poł. XX w.
-
Browar, 1. poł. XX w.
-
Park, 1. poł. XX w.
-
Gmach Stowarzyszenia Spożywczego, po 1910
Zabytki Zwierzyńca
[edytuj | edytuj kod]W mieście znajdują się następujące zabytki wpisane do rejestru zabytków województwa lubelskiego:[16]
- część układu przestrzennego (nr rej.: A/1304 z 6.07.1978);
- zespół kościoła św. Jana Nepomucena „Na Wyspie”, XVIII-XX (nr rej.: A/1464 z 8.04.1983): kościół, drewniana dzwonnica, cmentarz; posiada barokową fasadę z połowy XVIII wieku (1741–1747), ufundowany przez ordynata Tomasza Antoniego Zamoyskiego; w skromnym wnętrzu znajdują się polichromie Łukasza Smuglewicza;
- cmentarz rzymskokatolicki (najstarsza część) z 1907 (nr rej.: A/1604 z 27.06.1996);
- cmentarz żydowski z połowy XIX wieku (nr rej.: A/1586 z 2.02.1990);
- miejsce straceń (plac) z 1944 przy ul. 2 Lutego 4 (nr rej.: A/1300 z 13.09.1977);
- nieokreślony pomnik (tzw. pomnik psa Marysieńki) położony na wyspie na Stawie Kościelnym (nr rej. B/3 z 29.07.1999);
- zespół zarządu ordynacji zamojskiej przy ul. Browarnej 1 z pierwszej połowy XIX wieku (nr rej.: A/1491 z 7.06.1985): gmach główny z lat 1792–1799 i II połowy XIX wieku, 4 oficyny, park;
- zespół Pałacu Plenipotenta przy ul. Plażowej 1, z końca XIX wieku (nr rej.: A/1292 z 31.03.1977): dom mieszkalny z lat 1880–1891, stajnia z 1885, studnia drewniana z 1885, ogród;
- willa Borowianka (nr rej.: A/1702 z 01/02/2024);
- browar (budynek główny) ul. Browarna 7 z lat 1805–1806 (nr rej.: A/392 z 16.01.1969) wraz z portiernią z 1836; na dziedzińcu zakładu od sierpnia 2000 rokrocznie odbywa się Letnia Akademia Filmowa;
- łuszczarnia nasion przy ul. Parkowej z 1896 (nr rej.: A/1515 z 18.05.1987) i drewnianym magazynem.
Oprócz obiektów wpisanych do rejestru, w Zwierzyńcu znajdują się liczne zabytki wpisane do wojewódzkiej ewidencji zabytków[17]:
- gajówka przy ul. Biłgorajskiej 18;
- karczma przy ul. Zamojskiej 10;
- oberża przy ul. Zamojskiej 1;
- leśniczówka;
- cmentarze wojenne i mogiła powstańców z 1863;
- posiadłość Rózin.
Zabytki nieznajdujące się w powyższych katalogach, a obecne w gminnej ewidencji zabytków[18]:
- kapliczka św. Antoniego przy ul. Biłgorajskiej
- 4 domy pracowników ordynacji zlokalizowane przy ul. Wachniewskiej
- willa Kosteckich przy ul. Parkowej
- willa Potockich przy ul. Parkowej
- drewniana willa przy ul. Dubickiego
- domy przy ul. Plażowej, Zdrowotnej i Browarnej
- manufaktura powozów przy ul. Ordynacji Zamojskiej
- manufaktura rzemieślnicza przy ul. Szkolnej
- Pomnik Szarańczy
- 3 stanowiska archeologiczne
- 3 figury
-
Dzwonnica obok kościoła
-
Pałac Plenipotenta - Dyrekcja RPN[19]
-
Budynek zarządu Ordynacji Zamojskiej[20]
-
Plac, miejsce straceń z 1944, ul. 2 Lutego 4
-
Pomnik ofiar obozu przesiedleńczego
Inne atrakcje
[edytuj | edytuj kod]
Interesującą, a niemal zupełnie nieznaną dzielnicą Zwierzyńca jest Borek. Stanowi ją kompleks 71 drewnianych domów, które wybudowane zostały na przełomie lat 20. i 30. XX wieku, kiedy Ordynacja Zamojska przekazała ten teren chłopom za zrzeczenie się praw do serwitutów. Borek tworzy 6 ulic, z których jedna, ul. Wąska, stanowi ewenement z racji swej szerokości i w całości zachowanej drewnianej zabudowy. Klimat miejsca odpowiada dwudziestoleciu międzywojennemu[22][23].
W Zwierzyńcu jest 68 różnych pomników, tablic oraz figur historycznych i religijnych, co w przeliczeniu na liczbę mieszkańców przypada jeden obiekt na około 50 osób. Wśród tych pomników znajdują się m.in. poświęcone żołnierzom Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, leśnikom, Ochotniczej Rezerwie Milicji Obywatelskiej, powstańcom styczniowym, jeńcom francuskim, Węgrom, psu Marysieńki Sobieskiej i wielu innym postaciom czy wydarzeniom. W parku miejskim znajduje się unikatowy kamień, umieszczony dla uczczenia zwalczenia szarańczy podczas jej nalotu na miasto w 1711[24][25].
W zabytkowym Pałacu Plenipotenta mieści się dyrekcja Roztoczańskiego Parku Narodowego. W pobliżu znajduje się Ośrodek Edukacyjno-Muzealny RPN. W 2014 powstały dwie drewniane wieże widokowe – na Tartacznej Górze oraz na Białej Górze w pobliżu Roztoczańskiego Centrum Naukowo-Edukacyjnego RPN[26].
Ponadto Zwierzyniec słynie z innej, nietypowej atrakcji – drzewa znajdującego się na drodze. Właściwie jest to dąb szypułkowy, któremu mieszkańcy w drodze konkursu nadali imię „Krzysztof”. Dąb ma około stu lat. Drzewo otoczone jest barierkami ostrzegawczymi, z przodu znajduje się kapliczka z podobizną Św. Krzysztofa, patrona kierowców[27].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Dane przedstawione w niniejszej sekcji pochodzą z Banku Danych Lokalnych Głownego Urzędu Statystycznego.
Ludność
[edytuj | edytuj kod]Poniższy wykres prezentuje ludność Zwierzyńca w latach 1995–2023 w podziale na grupy ekonomiczne[28].
Piramida wieku
[edytuj | edytuj kod]Poniższy wykres przedstawia strukturę ludności według wieku i płci w latach 1995, 2010 oraz 2023[3].
Struktura gospodarstw domowych
[edytuj | edytuj kod]Na poniższym wykresie przedstawiono strukturę gospodarstw domowych w podziale na gospodarstwa jedno- i wieloosobowe[29].
Urodzenia, zgony i przyrost naturalny
[edytuj | edytuj kod]Poniższy wykres ilustruje liczbę urodzeń i zgonów na 1000 ludności oraz przyrost naturalny w kolejnych latach[30].
Wybrane wskaźniki demograficzne
[edytuj | edytuj kod]W poniższej tabeli zestawiono wybrane wskaźniki charakteryzujące sytuację demograficzną Zwierzyńca.
Wskaźnik | Wartość (2023) |
---|---|
Współczynnik feminizacji | 114[31] |
Liczba zawartych małżeństw | 8 |
Transport
[edytuj | edytuj kod]Połączenia drogowe
[edytuj | edytuj kod]858 Droga wojewódzka nr 858: Szczebrzeszyn (skrzyżowanie z DK 74) – Zwierzyniec – Biłgoraj (skrzyżowanie z DW 835) – Ulanów – Zarzecze (skrzyżowanie z DK 19)
Komunikacja
[edytuj | edytuj kod]Od stycznia 2024 roku Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego sfinansował całoroczne kolejowe połączenia pasażerskie z Zamościa przez Zwierzyniec, Susiec do Bełżca[32][33]. W rozkładzie jazdy znalazły się cztery kursy w każdą ze stron. Są one skomunikowane w Zawadzie i Zamościu z pociągami z Lublina i Warszawy umożliwiając dojazd z pozostałych części kraju[34][35]. W piątki i niedziele jedna para została wydłużona do Hrebennego[36].
Sport
[edytuj | edytuj kod]W Zwierzyńcu funkcjonuje Klub Sportowy Sokół Zwierzyniec – profesjonalny klub piłkarski, założony w 1923. W sezonie 2023/24 drużyna seniorów gra w zamojskiej A-Klasie[37]. Klub rozgrywa mecze na Stadionie Miejskim w Zwierzyńcu o pojemności 1500 widzów.
Wspólnoty wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]- Kościół rzymskokatolicki: Parafia Matki Bożej Królowej Polski w Zwierzyńcu,
- Świadkowie Jehowy: zbór Zwierzyniec[38].
Współpraca międzynarodowa
[edytuj | edytuj kod]Miasta i gminy partnerskie Zwierzyńca[39]:
Ludzie związani ze Zwierzyńcem
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Aktion Zamość
- Niemiecki obóz przesiedleńczy w Zwierzyńcu
- Zwierzyniec Towarowy
- Zwierzyniec Wąskotorowy
- Linia kolejowa Bełżec Wąskotorowy – Trawniki Wąskotorowe
- Obóz przesiedleńczy w Zamościu
- Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Obliczona na podstawie liczby ludności i powierzchni.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b M.P. z 1989 r. nr 41, poz. 327
- ↑ GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym. Stan w dn. 2022-01-01. Format XLSX tabl. 22
- ↑ a b c P2137 Ludność wg grup wieku i płci. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ Tadeusz Grabowski, Agnieszka Bielak: RPN. Otulina Parku.. RPN, 2015-01-13. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ Historia Zwierzyńca. zwierzyniec.info.pl. [dostęp 2020-03-13].
- ↑ Artur Pawłowski: Roztocze polskie i ukraińskie. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2011, wyd. II poprawione, s. 28. ISBN 978-83-62460-16-8
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2017 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 19.07.2017.
- ↑ Członkowie. Unia Miasteczek Polskich. [dostęp 2016-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-20)]. (pol.).
- ↑ a b Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, strona zawierająca opis Zwierzyńca. ICM. [dostęp 2013-06-04]. (pol.).
- ↑ J. Razowski , Słownik entomologiczny, 1987 .
- ↑ Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi. Wyd. powtórne. Lwów: Nakładem Wojciecha Manieckiego, 1858, s. 45.
- ↑ Zwierzyniec: 74. rocznica likwidacji obozu, kronikatygodnia.pl, 2017-08-13. [dostęp 2018-03-11].
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 740 .
- ↑ W 73. rocznicę egzekucji, zwierzyniec.info.pl, 2017-01-30. [dostęp 2018-05-06]
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 lipca 2009 r. (Dz.U. z 2009 r. nr 120, poz. 1000).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 stycznia 2025 .
- ↑ ZABYTKI NIERUCHOME – POWIAT ZAMOJSKI, GMINA ZWIERZYNIEC. [w:] WOJEWÓDZKA EWIDENCJA ZABYTKÓW - WOJEWÓDZTWO LUBELSKIE [on-line]. wkz.lublin.pl. [dostęp 2025-05-10]. (pol.).
- ↑ „DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO”. 274, s. 9-10, 2017-01-18. Lubelski Urząd Wojewódzki. (pol.).
- ↑ Roztoczańskiego Parku Narodowego
- ↑ Z herbem Jelita Zamojskich we frontonie
- ↑ Kościół ku czci ofiar obozu niemieckiego w Zwierzyńcu
- ↑ Agnieszka Ordyniec: Borek – dzielnica drewnianych domów. [dostęp 2017-08-05].
- ↑ Marek Marcola: Szlak architektury drewnianej – oficjalny serwis internetowy Urzędu Miejskiego w Zwierzyńcu. [dostęp 2017-08-05].
- ↑ Marek Marcola: Osobliwości Roztocza – oficjalny serwis internetowy Urzędu Miejskiego w Zwierzyńcu. [dostęp 2017-08-05].
- ↑ Artur Pawłowski: Roztocze. Przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2015. ISBN 978-83-62460-71-7.
- ↑ Szlakiem wież widokowych – oficjalny serwis internetowy Urzędu Miejskiego w Zwierzyńcu. 2014-11-25. [dostęp 2017-08-05].
- ↑ https://www.lublin112.pl/drzewo-bylo-pierwsze-drogi-mieszkancy-pozwolili-go-wyciac-wideo/
- ↑ P2577 Ludność w wieku przedprodukcyjnym (14 lat i mniej), produkcyjnym i poprodukcyjnym wg płci. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ P4287 Gospodarstwa domowe według liczby osób. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ P3428 Urodzenia żywe, zgony i przyrost naturalny na 1000 ludności. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ P3429 Współczynnik feminizacji. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-05-02]. (pol.).
- ↑ Kasper Fiszer: Całoroczne pociągi do Bełżca i Hrebennego od stycznia. rynek-kolejowy.pl, 2023-11-27. [dostęp 2024-03-27].
- ↑ Lublin–Kraśnik, Lublin–Bełżec, czyli pociągiem na Roztocze. 2023-07-21. [dostęp 2024-03-27].
- ↑ Kasper Fiszer: Całoroczne pociągi do Bełżca i Hrebennego od stycznia. rynek-kolejowy.pl, 2023-11-27. [dostęp 2024-03-27].
- ↑ Lublin–Kraśnik, Lublin–Bełżec, czyli pociągiem na Roztocze. 2023-07-21. [dostęp 2024-03-27].
- ↑ Kasper Fiszer: Całoroczne pociągi do Bełżca i Hrebennego od stycznia. rynek-kolejowy.pl, 2023-11-27. [dostęp 2024-03-27].
- ↑ Skarb - Sokół Zwierzyniec [online], www.90minut.pl [dostęp 2024-01-14] .
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-05] .
- ↑ Zwierzyniec: Miasta partnerskie.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Lucyna Cabaj: Zwierzyniec i okolice. Wyd. I. Zamość: Wydawnictwo Fotopress, 2013. ISBN 978-83-936822-3-2.
- Halina Matławska, Zwierzyniec, książka wydana staraniem Rady Miejskiej w Zwierzyńcu i Roztoczańskiego Parku Narodowego, Zwierzyniec 1991
- Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Zwierzyniec. Tekst jednolity (załącznik nr 1 do Uchwały Nr LV/354/10 Rady Miejskiej w Zwierzyńcu z dnia 28 stycznia 2010). Zwierzyniec: Burmistrz Zwierzyńca, 2009.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zwierzyniec (15), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 685 .